Arap Mescit Çeşmesi, H. 1326 (1908–1909) yılında hayır sahiplerinin katkılarıyla yaptırılmış Osmanlı dönemi çeşmesidir. Tarihî kaynaklarda Arap Baba Çeşmesi adıylada anılan yapı, adını hemen yakınındaki tarihî Arab Reis Mescidi’nden almıştır. Çeşme, mescidin kuzeydoğusunda yer almaktadır.
Dikdörtgen planlı çeşme kesme taştan inşa edilmiş, cephesi derin bir niş ve bu nişi örten yuvarlak kemerle düzenlenmiştir. Yapıda iki ayrı tarihî kitabe bulunmaktadır. Üstteki kitabe çeşmenin H. 1326 tarihli özgün yapım kitabesidir. Kitabede taşı düzenleyip yazan kişinin Ârif olduğu, manzum metnin sonunda ise “ketebehu Cemâl” ibaresiyle Cemal’in adı verilmektedir. Metinde çeşmenin suyunun Antalya’yı besleyen Yedi Arıklar sisteminin kollarından Kızıl Arık’tan getirildiği, şehre gelen suların tabipler tarafından incelendiği ve Kızıl Arık suyunun en iyi su olarak değerlendirildiği anlatılmaktadır. Çeşmenin yapımı belirli bir tek bâniden ziyade “ashâb-ı hayr”, yani hayır sahiplerinin katkısına bağlanmıştır.
Çeşmenin alt kısmındaki H. 1261 (1845) tarihli ikinci kitabe ise yapıya özgün olarak ait değildir. Bu kitabe, çevrede bulunan ve günümüze ulaşmayan başka bir çeşmeye aittir ve 1908’de Arap Mescit Çeşmesi yapılırken mevcut yapıya yerleştirilmiştir. Kitabede kayıp çeşmenin bânileri Abdülfak ve Mor Hasan olarak geçmektedir. Böylece Arap Mescit Çeşmesi, kendi 1908 tarihli kitabesinin yanı sıra 1845 tarihli kayıp bir Antalya çeşmesinin kitabesini de korumaktadır.
Yerel hafızada bölgede eskiden iki çeşmenin bulunduğu ve kaybolan çeşmenin mevcut Arap Mescit Çeşmesi’nin biraz batısında yer aldığı aktarılmaktadır. Ancak bu kayıp çeşmenin 1845 tarihli kitabenin ait olduğu yapı olduğu kesin olarak kanıtlanmamıştır. Arap Mescit Çeşmesi günümüze ulaşmış olup, yakınındaki tarihî Arab Reis Mescidi ile birlikte bölgenin eski dinî ve sosyal dokusunun önemli unsurlarından biridir.
Kaynak: Mustafa Cansız, “Antalya’da Osmanlı Devri Çeşme Yazıtları”, Antalya Kitabı 3: Antalya’da Doğa ve Medeniyet, ed. Bedia Koçakoğlu – Diren Çakılcı, Palet Yayınları, Konya, 2020.
