Halk arasında İki Kapılı Cami olarak bilinen yapı, Kayseri Meydanı’nda yer alan ve 1977 yılında yıkılan tarihî bir camidir. İki Kapılı Cami’nin kim tarafından ve hangi tarihte inşa edildiği kesin olarak bilinmemektedir.
Ahmed Nazif Efendi, Mir’ât-ı Kayseriyye adlı eserinde Kayseri’deki Eskiciler Çarşısı’nda Pervane Bey tarafından tesis edilmiş bir mescitten söz etmektedir. Pervane Bey, asıl adı Süleyman ed-Deylemî olan ve “Pervaneci” ile “Muînü’d-Devle” unvanları dolayısıyla bu adla tanınan Selçuklu emiridir.
Mehmet Çayırdağ’ın verdiği bilgiye göre Pervane Bey Mescidi, günümüzde Bürüngüz Camii önündeki Yardımsevenler Derneği binasının bulunduğu yerdeydi. İki Kapılı Cami’nin de aynı alanda bulunması, İki Kapılı Cami ile Pervane Bey Mescidi arasında bir bağlantı kurulmasına imkân vermektedir. Bununla birlikte mevcut bilgiler, İki Kapılı Cami’nin Pervane Bey Mescidi ile kesin olarak aynı yapı olduğunu kanıtlamaya yeterli değildir. Bu nedenle İki Kapılı Cami ile Pervane Bey Mescidi arasındaki ilişki ihtiyatla değerlendirilmelidir.
15 × 13 metre ölçülerindeki İki Kapılı Cami, kesme taş ve moloz taş kullanılarak yapılmıştır. İki Kapılı Cami’nin iç mekânında 2 sıra hâlinde yerleştirilmiş sütunlar bulunmakta olup üst örtüsü toprak dam şeklindeydi. İki Kapılı Cami’nin mihrabı sade bir niş biçiminde düzenlenmiş, minberi ise ahşaptan yapılmıştır.
1906 tarihli fotoğraflardan anlaşıldığı kadarıyla İki Kapılı Cami, Kapalı Çarşı’nın meydana doğru uzandığı dönemlerde çarşı dokusunun içinde yer almaktaydı. Bu yönüyle Güngörmez Minareli Mescit gibi bir çarşı mescidi niteliği taşıyordu. Kapalı Çarşı’nın meydana uzanan kısmının yıktırılmasının ardından İki Kapılı Cami, çarşı bütününden ayrılarak bağımsız bir yapı görünümü kazanmıştır.
182 numaralı vergi defterinde İki Kapılı Cami’nin Hocaefendi Çarşısı’nda ve Gön Pazarı’nda birer dükkâna sahip olduğu kayıtlıdır.
Ahmed Nazif Efendi, Pervane Bey’in Eskiciler Çarşısı’ndaki mescidinin yanı sıra Kazancılar Çarşısı’nda bir medresesi ve Pervane Mezre‘ası adıyla anılan bir çiftliği bulunduğunu da kaydetmektedir. Mehmet Çayırdağ’a göre Pervane Bey Medresesi, günümüzde Kapalı Çarşı içinde bulunan eski Bakırcılar Çarşısı’dır. Pervane Bey Medresesi’nin açılışı Mevlânâ’nın oğlu Sultan Veled tarafından yapılmıştır.
Ahmed Nazif Efendi, Pervane Bey’in cömertliği nedeniyle Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî tarafından kendisine “Sâhib-i Atâ” unvanının verildiğini ileri sürmektedir. Ancak Mehmet Çayırdağ, bu bilginin tarihî olarak yanlış olduğunu belirtmektedir. “Sâhib Ata” adıyla tanınan kişi Pervane Muînüddin Süleyman değil, onun çağdaşı olan Selçuklu emiri Fahreddin Ali’dir. Pervane Bey ise doğrudan “Pervane” unvanıyla anılmıştır.
Selçuk Emden’in çektiği fotoğrafta, Nazmi Toker tarafından yıktırılan çarşıdan geriye kalan İki Kapılı Cami’nin mimarisi açık biçimde görülmektedir. Sade ve kütlesel görünümlü yapının güney cephesinin batı kısmında ve doğu cephesinin kuzey kısmında olmak üzere 2 kapısı bulunmaktadır. Güney cephesinde, çeşme veya giriş işlevine sahip olabilecek, 4 taşıyıcıya oturan 3 kemerli bir düzenleme yer almaktadır. Bu düzenlemede öndeki kemer daha büyük ve yüksek, iki yanındaki kemer ise daha küçük tutulmuştur. Unsurun solunda, yapı duvarının dışından üst kata çıkan bir merdiven görülmektedir; sağ tarafta da benzer bir merdiven bulunmuş olabileceği düşünülmekle birlikte, fotoğraf bunu kesin olarak göstermemektedir.
İki Kapılı Cami, 1977 yılında yerine Bürüngüz Camii yapılmak üzere yıkılmıştır. Bu nedenle eski Kayserililer, alışkanlıkla yeni yapılan Bürüngüz Camii’ne de hâlâ “İki Kapılı Cami” demektedir.
