Köşk Medresesi veya asıl adıyla Köşk Hankahı, Eretna Devleti’nin kurucusu Alâeddin Eretna tarafından, eşi Suli Paşa Hatun’un vefatı üzerine H. 739/740 (M. 1339-1340) yılında yaptırılmıştır. Suli Paşa Hatun, Doğa veya Toa Hatun adıyla da anılır. Kayseri’nin doğusunda, bugünkü Gültepe mevkiindeki küçük bir tepe üzerinde bulunan yapı, adını Köşk Tepe’den almıştır. Eserin mimarı, İlhanlı dönemi ustalarından Kara Bula (Bolı) oğlu Kaluyan’dır.
Sarımtırak kesme taştan yapılan yapı, dıştan dikdörtgen ve kalevari bir görünüşe sahiptir. 30 × 36 m ölçülerindeki binanın kenarları yaklaşık 30 m’dir. Kuzey cephesindeki taçkapıdan girilen yapının ortasında, kare planlı ve üstü açık bir avlu bulunur. Avluyu sekizgen bir revak çevreler. Girişten sonra iki katlı, beşik tonozlarla örtülü mekânlar yer alır. Avlunun 4 tarafında yaklaşık 7 m yüksekliğinde ve 4 m genişliğinde, üstleri tonozlarla örtülü, önleri açık ve bodrum gibi düzenlenmiş yaklaşık 15 oda bulunur. Bu odalar birbirlerine birer kapıyla bağlıdır. Odaların tonozlarının ortasında eskiden oturmaya ait mekânların bulunduğu sanılmakta, ancak günümüzde bunların izi kalmamıştır. H. 1067 (M. 1657) tarihli şer‘iyye sicili kayıtlarında bina içerisinde 1 mescit, 1 halvethâne veya çilehâne ile dervişlerin kaldığı 4 hücrenin bulunduğu tespit edilmiştir. Yapının planı Anadolu Türk mimarisinde benzersiz kabul edilmiş, en yakın örneği olarak Erzincan’ın Tercan ilçesindeki Mama Hatun Kümbeti gösterilmiştir.
Günümüze “Köşk Medresesi” adıyla ulaşan yapı, ilk olarak Şeyh Evhadüddîn-i Kirmânî’nin dervişleri ve Evhadiyye tarikatı mensupları için bir tekke, hângâh veya zaviye olarak inşa edilmiştir. Osmanlı döneminde medrese işlevi görmesi sebebiyle halk arasında “Köşk Medrese” adıyla anılmıştır. Yapı zaman zaman medrese olarak idare edilmiş ve gelirleri müderrislerce alınmıştır. Ancak H. 1067 (M. 1657) yılında görülen mahkemede aslında bir hângâh olduğu kesinleşmiştir. Mahkeme sicilindeki karar metninde, “Medrese olmayıp hânkâh olduğu ve îrâd ü ‘aḳārâtının post-nişîn olan meşâyıha mahsûs bulunduğu sâbit olmağla ol vechle hükm-i şer‘î lâhik olup” hükmü yer alır.
Vakfiyesine göre yapının gelirleri tekkenin veya hângâhın şeyhine, imamına, müezzinine, bevvabına, yani kapıcısına, farraşına, yani hizmetlisine ve 10 icrahana, yani dervişe tahsis edilmiştir. Vakfın 16. yüzyıldaki senelik geliri 25.993 akçeydi. Aynı dönemin kayıtlarında dam, kemer ve halvethâne duvarlarının acilen onarıma ihtiyaç duyduğu, tamir edilemezse tamamen yıkılabileceği aktarılmıştır.
Köşk Hangâhı yalnızca dinî ve tasavvufî bir merkez olarak değil, halka açık bir imaret veya aşevi olarak da kullanılmıştır. Evhadiyye tarikatının kurucusu Evhadüddîn-i Kirmânî, Ahi teşkilatının kurucusu Ahi Evren’in kayınpederidir. Evhadüddîn-i Kirmânî’nin kızı Fatma Bacı ise Anadolu kadınlarının teşkilatlanmasını sağlayan Bâciyân-ı Rum’un kurucusudur. Evhadiyye tarikatının müritleri hângâhlarda dinî ve tasavvufî eğitim verirken Ahiler şehirlerde esnaf dayanışmasını ve sosyal yardımlaşmayı örgütlemiş, Bâciyân-ı Rum da kadınların üretim ve paylaşım alanını oluşturmuştur. Bu 3 yapı, imaret kültürünün yaşamasını sağlamış; Köşk Hangâhı da hem tasavvuf merkezi hem halka açık bir aşevi olarak hizmet vermiştir.
Açık avlunun tam ortasında, Eretna hanedanına ait bir aile mezarlığı olan büyük bir kümbet bulunur. Kümbet, Alâeddin Eretna tarafından eşi Suli Paşa Hatun için H. 740 (M. 1339-1340) yılında inşa ettirilmiştir. Kare bir oturtmalık üzerinde yükselen kümbet, sekizgen gövdeli olup içten kubbe, dıştan piramidal külahla örtülüdür. Cephelerinde sivri kemerli nişler, pencereler ve mazgal pencereleri yer alır. Türbenin içerisinde Suli Paşa Hatun, Alâeddin Eretna, oğulları Gıyaseddin Mehmed ve torunu Alâeddin Ali Bey’in mezarları bulunur.
Sonraki dönemlerde harabe durumda kalan yapı restore edilmiştir. Restorasyonu Melikgazi Belediyesi tarafından 2024 yılı itibarıyla tamamlanmış, ardından peyzaj çalışmalarına başlanmıştır. Yapı, Vakıflar veya belediye tarafından aşevi veya imaret olarak hizmet vermiş; restorasyonun ardından etkinliklerin, sosyal ve kültürel programların gerçekleştirileceği yeni bir mekân olarak kullanılması planlanmıştır.
