Şahinbey İlçesi Atatürk Bulvarı üzerinde bulunan, Başbakanlık Osmanlı Arşivlerinde Terra Sainte manastırı olarak geçen Kendirli Kilisesi ve Latin Okulu, Sarafian’a göre Katolik rahiplerin bellerine bağladığı halat (halk arasında kendir) tan dolayı “Kendirli Kilisesi” olarak söylenegelmiştir. Aynı arşiv belgelerinde ise kilisenin yapımından önceki dönemlerden itibaren yapı topluluğu manastır olarak adlandırılmaktadır.
Kendirli Kilisesi ve St. Joseph Latin Okulu olarak anılan, aynı tarihî kompleksin parçası olan yapıların üzerinde yapım ya da onarım kitabesi bulunmamakta, ancak arşiv belgelerine göre bilinen tarihi 19. yy.ın son çeyreğine uzanmaktadır. 1879 yılında Ayntab’ta Fransisken tarikatına mensup kişilerce Alleben Nehri’nin 100 m güneyindeki boş araziye bir bina inşa edilmiştir. 1879 yılında eğitime başlayan Saint Joseph Okulu’nun burada eğitim verdiği düşünülmektedir.
Antep Savunması sırasında; şehirdeki Türk ve Musevilerin ikamet ettiği mahalleler, Çınarlı Cami ve günümüzde Şehitlik ve Şehitler Abidesi’nin de içinde bulunduğu şehrin doğu istikametindeki alan ile İşgalci Fransızlar ve İşgal kuvvetlerini destekleyen Ermenilerin ikamet ettiği mahalleler, St. Joseph Latin Okulu, Kendirli Katolik Kilisesi ve Nikoğosyan Ermeni Okulu’nun da içinde bulunduğu batı istikameti alanın arası olan bu bölge, cephenin sınırında ve savaşın en şiddetli çatışmalarının yaşandığı, şehir içindeki çatışmalar yoğunlaştığında sokak muharebelerinin ağırlık merkezi idi.
Antep’te Fransızlar, Fransız Saint Joseph Okulu ile Fransız Saint Joseph Kız Okulu’nu açmışlardır. Resmi kaynaklarda “Latin Okulu” olarak da adlandırılan okul, halk arasında Kendirli Mektebi olarak bilinirdi. 1879 yılında kurulan Fransız Saint Joseph Okulu’nun rüşdiye ve idadi bölümleri vardı. Eğitim dilinin Fransızca olduğu okulun amacı resmi belgelerde ise şöyle açıklanmaktadır: Ayıntab mekteb-i kebirinde okuyanlar ilerde misyoner olmak üzere eğitilmektedirler. Fransisken ruhbanlarının da eğitim verdiği okul I. Dünya Savaşının patlak vermesine kadar eğitimine devam etmiştir.
19. yy.ın sonuna gelindiğinde Fransız konsolosu ve bazı Hıristiyan ruhbanı, şehirde Katolik Kilisesi inşa edilmesi için birkaç kez talepte bulunmuşlar, 1897 tarihinde Fransız Sefareti ve Katolik din adamları, Maraş ve Antep’te yapımını istedikleri kilisenin projelerini sunmuşlar, kilisenin inşasına 1898 yılında başlanmış, Mimar Sarkis Usta Karayan tarafından projesi revize edilerek yapılan kilise 1902 yılında ibadete açılmıştır.
1914 yılında I. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla misyoner kurumların çoğu gibi Katolik manastırının faaliyetleri durdurulmuştur. Savaş esnasında çıkarılan Sevk ve İskan Kanunu gereği kurum çalışanları Antep’ten ayrılmışlardır. Bu süreçte Türklerin bu kurumlara el koymasına izin verilmemiş ancak askeri birlikler kiliseye yerleşmiştir. 1918’de savaşın sona ermesiyle Katolikler manastırın tekrar faaliyete geçmesi için başvurmuşlar 1919 yılında kilise ibadete açılmıştır. Antep Tasfiye Komisyonu’nca el konulan kiliseye ait menkul ve gayrimenkuller 1919 yılında Katolik Ruhbanlara iade edilmiştir.
Dünya Savaşı sonrasında İngilizler kenti işgal etmiş; 1919 yılında ise yerlerini Fransız kuvvetleri almış, Fransızlar askeri aktivitelerini kilise ve okulda sürdürmüşlerdir. Antep Savunması sırasında her iki yapı da, Çınarlı Cephesi’nde Fransızların ve Ermenilerin merkezi noktası olarak kullanılmıştır.
Şehir 1921 Ankara Anlaşması’na kadar Fransız idaresinde kalmış, askeri birlikler kentten çekilirken 10.000 civarındaki Ermeni de onlarla birlikte bölgeden ayrılmışlar, şehirde Hristiyan nüfus kalmadığından yapılar bir süre boş kalmıştır.1
Kendirli Katolik Kilisesi bitişiğindeki St. Joseph Latin Okulu ile beraber, 1932 yılında dönemin kültür merkezi özelliğini gösteren Halkevi binası olarak kullanılmaya başlanmıştır. Kilise; sinema, tiyatro ve konferans salonu gibi geniş açıklık gerektirecek fonksiyonlara hizmet vermiş, bodrum kat şehir kulübü olarak kullanılmış, St. Joseph Latin Okulu’nda ise Halkevi şubeleri yer almıştır. Yapılar daha sonra Milli Eğitim Müdürlüğü’ne tahsis edilmiştir.
1933 yılında yurt gezisine çıkan Atatürk 26 Ocak 1933’te Gaziantep’e gelmiş, o dönemde bina Halk partisi binası ve Halkevi olan okulun balkonundan kendisini heyecanla bekleyen Antep halkını selamlamış ve konuşma yapmıştır.2
Yapı, 2019 yılında restorasyonu tamamlandıktan sonra Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü tarafından kullanılmaktadır. Yapılarda; Arkeometri Laboratuvarı, Arkeoloji İhtisas Kütüphanesi, Türkoloji Kütüphanesi, uzman çalışma alanları, konferans/toplantı ve etkinlik alanları bulunuyor.
- Özge Nihan Güleken, Gaziantep Kendirli Kilisesi ve Latin Okulu Koruma Sorunları ve Çözüm Önerileri, YTÜ YLT, 2018. ↩︎
- Özge Nihan Güleken, Zeynep Gül Ünal, Gaziantep Kendirli Kilisesi ve Latin Okulu Koruma ve Restorasyon Önerisi, International Journal of Social And Humanities Sciences, C.2, S.1, 2018. ↩︎
