Saraybosna Mevlevîhanesi, diğer adlarıyla İsa Bey Zaviyesi veya Hacı Mahmut Tekkesi, kökeni 1462’de kurulan İsa Bey zaviyesi ve misafirhanesine dayanan tarihî bir yapı kompleksidir. Saraybosna’nın kurucusu kabul edilen İshakoğlu İsa Bey, Miljacka Nehri’nin sağ kıyısında, bugünkü Bentbaşı mevkiinde bir misafirhane ve zaviye kurdu. Kurum, İsa Bey’in Cemâziyelevvel 866, yani 1 Şubat–3 Mart 1462 tarihli vakfiyesinde kayıtlıdır.
İlk yerleşke üç ev, bir ahır, çevrili bir avlu ile konaklama ve yemek hizmetleri için gerekli müştemilattan oluşuyordu. Burada fakir Müslümanlar, medrese öğrencileri, seyyidler, gaziler ve yolcular ücretsiz konaklıyor; et, pirinç ve ekmekten oluşan yemek dağıtılıyordu. Yolcuların üç gün boyunca ücretsiz ağırlanması, artan yemeğin ise Saraybosna’daki yoksul çocuklara verilmesi şart koşulmuştu. Bu nedenle ilk yapı esas olarak zaviye biçiminde bir konukevi, yani dinî işlevi de bulunan bir hayır ve konaklama kurumu niteliğindeydi. Bosna-Hersek’in bilinen en eski Osmanlı misafirhanesi sayılır.
Eski literatürde yapı genellikle İsa Bey’in 1462’de kurduğu Mevlevîhane olarak anlatılır. Ancak İsa Bey’in vakfiyesinde Mevlevîlik veya başka bir tarikatın adı geçmez. Hatice Oruç’un Osmanlı arşiv belgelerine dayanan yeni araştırmasına göre, İsa Bey’in 1462 tarihli zaviyesinin başlangıçtan itibaren Mevlevî olduğu kanıtlanamamaktadır. Özgün zaviye ile Mevlevîlik arasındaki açık arşiv bağlantısı ancak 18. yüzyılın sonlarında ortaya çıkar. Bentbaşı’ndaki Mevlevî tekkesinin asıl kurucusu kaynaklarda Hacı Mahmud olarak görünmektedir. Buna göre 1462’de İsa Bey’in misafirhane-zaviyesi kurulmuş, 17. yüzyılda bunun yanında Hacı Mahmud’un kurduğu Mevlevî tekkesi gelişmiştir. Daha sonra iki kurum tek bir kompleks ve tek bir vakıf yapısı gibi algılanmaya başlamıştır.
Hacı Mahmud’un, İsa Bey Vakfı’na ait araziyi kiralayarak İsa Bey’in misafirhanesinin yanında bir Mevlevî tekkesi yaptırdığı anlaşılmaktadır. Hacı Mahmud 1650’de öldüğüne göre Mevlevîhane bu tarihten önce kurulmuş olmalıdır. Mezar kitabesinde de onun Mevlevî tekkesini yaptırdığı yazılıydı.
Evliya Çelebi, 1659’da Saraybosna’yı ziyaret ettiğinde Miljacka kıyısındaki Mevlevîhaneyi ayrıntılı biçimde tasvir etti. Anlatımına göre kompleks; semâhane, meydan veya sohbet alanı, yaklaşık 70–80 derviş hücresi, mutriplerin bulunduğu musiki mahfili, imaret ve yemek salonu, şadırvan ve geniş bir bahçe içeriyordu. Evliya Çelebi’nin rakamları mübalağalı olabilirse de yapı, 17. yüzyıl ortalarında gelişmiş ve tanınmış bir Mevlevî merkezi hâline gelmişti.
Şair Şebletî’nin 1662–1663 yıllarında yazdığı kasidede, tekkeyle ilişkili Sultan Ahmed ve Abdal Mahmud adlı iki dervişten ve onların türbesinden söz edilir. Ana tekkeden yaklaşık bir kilometre doğuda, Šejhova Korija denilen yerde ayrıca bir çardak, yani açık veya yarı açık bir yazlık tekke bulunuyordu. Dervişler burayı dinlenme ve yaz mevsimindeki toplantılar için kullanıyor; zaman zaman esnafın kalfalık ve ustalık törenleri de burada yapılıyordu.
1697’de Savoy Prensi Eugen’in Saraybosna’yı yakması sırasında hem misafirhane hem de Mevlevîhane zarar gördü. Yapılar daha sonra, tarihi kesin bilinmeyen bir dönemde eski temelleri üzerinde yeniden inşa edildi. Bu nedenle 20. yüzyıla ulaşan bina, 15. veya 17. yüzyıldaki ilk yapının değişmeden kalan özgün hâli değil, aynı yerde yapılan onarım ve yeniden inşaların son ürünüydü.
17. yüzyılın sonlarında Atik Dede’den sonra Tevekkülî Dede tekkenin şeyhi oldu. Farsça şiir yazdığı ve uzun yıllar Mesnevî okuttuğu bilinmektedir. Tekke yalnızca zikir ve semâ yapılan bir mekân değil, aynı zamanda Mesnevî öğretimi, Farsça ve Osmanlı edebiyatı, hat sanatı ve klasik musiki gibi alanların işlendiği bir kültür merkeziydi.
Tekkenin şeyhlerinden Abdülfettah Efendi, 28 Mayıs 1709’da Saraybosna’dan Travnik’e giderken öldü ve Miljacka’nın sağ kıyısındaki Mevlevî Mezarlığı’na defnedildi. Kaynaklarda onun Mesnevî’nin sırlarını açıklayan bilgili bir şeyh olduğu yazılıdır.
8. yüzyılın ikinci yarısında Saraybosna’da bazı vaizlerle tarikat çevreleri arasında anlaşmazlıklar yaşandı. Tekkenin şeyhi Ahmed Efendi’nin 1770–1771’de ölümünden sonra görev için Emir Vaiz de talepte bulundu; ancak şeyhlik, daha önce Tabak Mescidi’nde müezzinlik yapan Mustafa Mlivar’a verildi. Molla Mustafa Başeskiya bu gelişmeyi dervişlerin rakiplerine karşı başarısı olarak anlatır.
1777–1780 dolaylarında İstanbul’dan gelen ve Hacı Sinan Tekkesi şeyhinin damadı olan Şeyh Osman Dede, Mevlevî tekkesiyle İsa Bey zaviyesinin aynı kurum olduğunu ileri sürdü. İsa Bey Vakfı’nın gelirlerini Mevlevîhanenin onarımında kullanmaya ve vakfın yönetimini üstlenmeye çalıştı. Bu durum, İsa Bey’in Üsküp’te yaşayan soyundan gelen vakıf yöneticileriyle uzun süren bir hukukî anlaşmazlığa yol açtı. Günümüzde “İsa Bey Mevlevîhanesi” adının yerleşmesinde, 18. yüzyılın sonundaki bu idarî ve hukukî birleşmenin önemli rolü olduğu anlaşılmaktadır.
Tekke birkaç yıldır harap durumda olduğu için 3 Ekim 1782’de İsa Bey Vakfı’nın gelirlerinden yararlanılarak kapsamlı biçimde onarıldı. Onarımda kerpiç, ahşap direkler, tahtalar, demir pencere parmaklıkları ve çiviler kullanıldı; marangoz ve yapı ustalarına ödeme yapıldı. Toplam gider 1.042 kuruş olarak kaydedildi. Yapıya konulan manzum tarih kitabesinde burası açıkça Mevlevî ibadethanesi ve dervişler evi olarak tanımlanıyordu.
Mevlevîhane ile İsa Bey Vakfı’nın birleştirilmesinde etkili olan Osman Dede, 1813–1814’te öldü ve tekke avlusuna defnedildi. Avludaki küçük hazirede Mevlevî şeyhleri ve dervişlerine ait altı mezar bulunuyordu.
İsa Bey Vakfı’nın hesaplarına göre yapı 1815–1816 yıllarında yeniden tamir edildi. Beş ahşap direk yenilendi, marangozluk işleri yapıldı ve avludaki şadırvan onarıldı. Toplam 2.889 kuruş harcandı.
Bosna Valisi Vecihî Paşa döneminde, 1835–1836 yıllarında misafirhane ve tekke esaslı biçimde onarıldı. Vecihî Paşa, 18 Mayıs–15 Haziran 1836 tarihleri arasında kompleksin avlusundaki şadırvanın çevresine üstü kapalı sofalar ve ahşap minareli küçük bir cami yaptırdı. 11 Ekim 1836’da Osman oğlu Lütfullah, bu caminin imam ve hatibi olarak görevlendirildi.
1847–1848 yıllarında, Hicrî 1264’te meydana gelen büyük Miljacka taşkını, kompleksin camisini ve yanındaki başka bir binayı yıktı. Taşkının etkisi, nehir üzerindeki İsa Bey değirmenlerine ait bendin çökmesiyle daha da ağırlaştı. Bundan sonra ayakta kalan misafirhane binası aynı zamanda tekke olarak kullanılmaya devam etti. Yolcular burada konaklayıp yemek bulabiliyordu.
Uzun yıllar tekkenin şeyhliğini yapan Lütfullah Efendi, Kasım 1860’ta öldü ve tekkenin haziresine defnedildi. Mezar kitabesinde onun âlim, zahit ve Mevlevî dervişi olduğu yazılıydı.
Avusturya-Macaristan’ın Bosna-Hersek’i işgalinden sonra geleneksel vakıf misafirhanelerinin işletilmesi yasaklandı veya kısıtlandı. İsa Bey misafirhanesinin yaklaşık dört yüzyıldır sürdürülen ücretsiz konaklama ve yemek hizmeti de 1886 dolaylarında sona erdi. Bununla birlikte bina Mevlevî tekkesi olarak kullanılmayı sürdürdü.
19. yüzyıl sonlarına ait fotoğraf ve çizimlerde yapı, Miljacka kıyısında iki katlı, taş veya kâgir zemin katlı, ahşap ve kerpiç üst katlı, geniş saçaklı ve kırma çatılı geleneksel bir Bosna evi görünümündeydi. Ön cephesinde ahşap hayat veya galeri bulunuyordu. Avluda şadırvan ve küçük bir Mevlevî haziresi, çevrede ise daha geniş bir Mevlevî mezarlığı yer alıyordu. Bu görünüm, çok sayıdaki yangın, taşkın ve onarımdan sonra şekillenen 18–19. yüzyıl mimarisini temsil ediyor; 1462 tarihli ilk yapının birebir biçimi değildi.
Kaynaklarda tekkenin son “ehliyetli” veya geleneksel eğitimden geçmiş Mevlevî şeyhi olarak Şeyh Fikri’nin oğlu Ruhî Efendi gösterilir. Ruhî Efendi 14 Ağustos 1924’te öldü. Bundan sonra düzenli Mevlevî eğitimi ve tarikat silsilesine bağlı faaliyetler büyük ölçüde sona erdi. Tekkeye ait semâ araçları, musiki aletleri ve diğer eşyalardan günümüze önemli bir koleksiyon ulaşmadı.
Yugoslavya döneminde yapı işlevini kaybetti ve giderek bakımsızlaştı. 1954 tarihli fotoğraflarda ana bina, avlu haziresi ve yakındaki Mevlevî Mezarlığı henüz görülebiliyordu. Kültür varlıklarını koruma kurumu bazı sınırlı konservasyon çalışmaları gerçekleştirmiş olsa da yapı kalıcı biçimde korunamadı.
Özgün Bentbaşı yerleşkesindeki son tekke binası 1957’de Yugoslav makamlarınca yıktırıldı. Yalnızca bina değil, çevresindeki mezarlık ve tarihî peyzaj da büyük ölçüde ortadan kaldırıldı. Ardından bölgede Pale yönüne giden yol, benzin istasyonu, otopark ve başka modern yapılar inşa edildi. Bugünkü BS Energopetrol Bentbaša benzin istasyonu, tarihî tekke arazisinin en azından bir bölümünün üzerinde veya hemen bitişiğinde bulunmaktadır. Ancak istasyonun tam olarak ana binanın bütün taban oturumuna denk geldiğini gösteren kesin bir arkeolojik plan yayımlanmış değildir.
2000’li yıllarda eski fotoğraflar, çizimler ve belgeler kullanılarak İsa Bey Tekkesi’nin dijital ve mimari rekonstrüksiyon çalışmaları yapıldı. Özgün Bentbaşı alanının tarihî bütünlüğünü yeniden kurmak ve yapı kalıntılarını araştırmak için çeşitli girişimlerde bulunuldu; ancak modern yol, istasyon ve diğer yapılaşmalar bu çalışmaları zorlaştırdı. 2009’da Saraybosna Müzesi ve Saraybosna Üniversitesi Elektrik Mühendisliği Fakültesi iş birliğiyle sanal rekonstrüksiyon hazırlandı.
Tarihî yapı Bentbaşı’nda yeniden kurulmadı. Bunun yerine Saraybosna’nın eski şehir kesiminde, Kovači Şehitliği ile Sarı Tabya’nın yakınında, özgün yerden farklı bir parsel üzerinde yeni bir Mevlevîhane inşa edildi. İnşaat 15 Ekim 2012’de başladı, çalışmalar 6 Nisan 2013’te tamamlandı ve yapı Mayıs 2013’te resmen açıldı. Finansman Konya’nın Selçuklu Belediyesi tarafından sağlandı, proje TİKA tarafından uygulandı. Yeni bina, tarihî fotoğraflardaki son tekke yapısından esinlenmekle birlikte yerinden sökülüp taşınmış özgün yapı değildir. Farklı bir alanda, çağdaş malzeme ve tekniklerle yapılmış tarihsel üsluplu bir rekonstrüksiyon niteliğindedir.
