Beyseri Hamamı, 13. yüzyılın sonlarına tarihlendirilen bir memlük yapı olup 18. ve 19. yüzyıllarda Antakya’da faaliyet göstermiştir. Yapıya ait vakfiye, yapı kitabesi gibi birinci dereceden kaynaklar bulunmadığından tarihlendirme yazılı ve görsel kaynaklar yardımıyla yapılabilmektedir. Dr. Fuat Şancı, Prof. Ataman Demir ve tarihçi Mehmet Tekin’in eserlerinde hamamın 13. yüzyıl sonu yapısı olduğu belirtilmektedir. Kaynaklarda Beyseri Hamamı olarak geçen yapı, adını Sultan Baybars’ın Bi’seri isimli sütkardeşinden almaktadır. Şancı’ya göre hamamın banisi olan Sultan Baybars’ın kardeşi, Memluk Dönemi’nde Antakya’da gerçekleştirilen imar faaliyetlerine katılmış ve hamama ismini vermiştir. Beyseri Hamamı, Antakya’da günümüze ulaşan hamamlar arasında en eski olanıdır ve mevcut durumda kullanılmamaktadır.

Günümüze ulaşan hamam yapısının parsele oturumu, yazılı kaynaklar ile 1929 yılında Fransız Dönemi’nde hazırlanan ve günümüze ulaşan en eski tarihli Antakya kadastral planı dikkate alındığında, Memluk Dönemi’ne ait özgün kütle–parsel–yapılı çevre ilişkilerini yansıtmamaktadır. Kadastral plan ve tapu kayıtlarından elde edilen bilgilere göre hamamın geçmişte, günümüzden farklı olarak, cadde üzerinde büyüklükleri birbirinden farklı iki avluya sahip olduğu anlaşılmaktadır. Büyük avluda bir su kuyusu, küçük avluda ise bir ağaç bulunduğu; hamamın ana kütlesinin cadde ile ilişkili biçimde konumlandığı; kütlenin parsele oturumundan hamamın dağınık bir plan şemasına sahip olabileceği; büyük avluda külhan girişinin yer aldığı noktada ana kütleden ayrı konumlanan bir ahır kütlesinin bulunduğu görülmektedir. Hamamın bu avluları ve ana kütlesinin bir bölümü, Fransız Mandası Dönemi’nde gerçekleştirilen cadde genişletme çalışmaları sırasında ya da daha sonraki bir tarihte kaybolmuştur. Günümüzde cadde aksı boyunca hamama bitişik durumda bulunan betonarme kütleler ise 20. yüzyılın ilk yarısından sonra inşa edilmiştir.

Kabaca dikdörtgen bir alan üzerine oturan yapı kompleksi, yüksek tek katlı yığma hamam yapısı ile girişten ulaşılan iki katlı betonarme kütlenin birlikteliğinden oluşmaktadır. Hamamın mekânsal örgütlenmesi, mevcut durumda kuzey–güney aksında sırasıyla soğukluk, ılıklık, sıcaklık ve külhan mekânlarını içermektedir. Üst örtüde kubbe ve tonozlar ile muhdes olarak eklenen betonarme döşeme ve kütleler bir arada bulunmaktadır. Cadde üzerindeki betonarme kütlelerin üst kat mekânları hamamın üst örtüsü üzerine inşa edilmiştir. Mevcut durumda soğukluk ile ılıklık arasında, ılıklık kubbesini yararak çıkan bir baca yer almaktadır. Kubbelerin üzeri çimento şap ile kaplanmıştır.

Hamamın ana girişinden, aralık mekânına benzeyen ve tonozla örtülü soğukluk girişi mekânına ulaşılmaktadır. Aralık mekânından soğukluk mekânına geçilmektedir. Giriş mekânının üst örtüsünde simetrik olmayan bir ışıklık düzeni görülmektedir. Tonozlu mekândan birkaç basamak inilerek dikdörtgen biçimli soğukluk mekânına girilmektedir. Soğukluk mekânının kenarlarında sekiler yer almaktadır. Mekânın yaklaşık ortasında karo mozaik kaplı dikdörtgen bir döşeme bulunmaktadır. Soğuklukta yer alan fıskiyeli havuz, zemin döşemesi ve mekân geometrisi ile ilişkili olmayan bir konumdadır. Batı cephesinde beşik tonozlu yüksek bir eyvan yer almakta, üst örtüyü ise 27 adet ışıklık boşluğuna sahip bir kubbe oluşturmaktadır. Mekânın güneyinde ılıklık girişi bulunmaktadır.

Soğukluktan dar dikdörtgen planlı ılıklık mekânına geçilmektedir. Ilıklık mekânında kapı açıklığının sol tarafında, üzeri karo mozaik kaplı, zeminden 70 cm yükseklikte, duvar boyunca uzanan U biçimli bir seki yer almaktadır. Soğukluk ile ortak duvarda, kapı açıklığının hemen sağında bir baca bulunmaktadır. Zeminde, bacanın önünde tek parça bir mermer yükselti mevcuttur. Döşemede ince yonu taş kaplama üzerinde kısmen şap ve dökme mozaik muhdes yüzeyler görülmektedir. Mekânın üst örtüsü, iki adet beşik tonoz üzerine oturan tromplu ve 28 adet ışıklık içeren bir kubbeden oluşmaktadır.

Ilıklık üzerinden ulaşılan sıcaklık mekânının üst örtü izlerinden dar dikdörtgen biçimli olduğu düşünülmektedir. Ancak mevcut durumda sıcaklık mekânı, ılıklık mekânına doğru uzatılarak alt kotta yer alan ikinci bir üst örtü ile büyütülmüştür. Hamamın tüm mekânlarında özgün mekânsal sınırlar ile işlev–mekân–mimari eleman ilişkileri net biçimde algılanamamaktadır. Sıcaklık mekânında altı adet muhdes halvet bulunmaktadır. Üst örtü, iki adet beşik tonoz üzerine oturan tromplu kubbelerden oluşmakta ve kubbede 19 adet ışıklık yer almaktadır. Sıcaklığın güney duvarında su deposu ve külhan bulunmaktadır. Su deposuna, sıcaklık duvarının üst kotunda yer alan pencere açıklığından ulaşılmaktadır. Dar L biçimli bu mekân yığma tuğla ile inşa edilmiş ve beşik tonozla örtülmüştür. Tonozun üzengi hattına kadar duvar yüzeyleri sıvalıdır. Tonoz üzerinde iki adet kapalı ışıklık bulunmaktadır. Pencere açıklığının karşısında, basık tonozla örtülü bölümde dairesel metal sac su haznesi ve altında ocak yer almaktadır.

Yapının külhanı, sıcaklık mekânının güneyinde konumlanmaktadır. T biçimli planlı külhan mekânı kaba yonu taş malzemeden inşa edilmiş olup beşik ve çapraz tonozlarla örtülüdür. Ocak bölümü mekânın alt kotunda yer almakta, karşı duvarda kareye yakın bir havalandırma açıklığı bulunmaktadır.

✶ Medya