Emir Cemaleddin Tanrıvermiş Kümbeti, 584 Hicrî / 1188–1189 Miladî tarihinde Anadolu Selçuklu Devleti döneminde inşa edilmiş. Emir Cemaleddin Tanrıvermiş adına yaptırılan bu anıtsal yapı, yalnızca onun değil, yakınlarıyla birlikte toplam üç kişiye ait mezarı barındırmaktadır.
Kümbet, kare planlı bir kaide üzerine oturtulmuş sekizgen gövdeye sahiptir. İçten sivri kubbe, dıştan ise piramidal külah ile örtülü olan yapı, Selçuklu türbe mimarisinin tipik örneklerinden biridir. Günümüzde çukurda kalan alana merdivenle inilmekte, kuzey duvarının büyük kısmını ve kuzeybatı duvarının tamamını kapsayan dikdörtgen bir giriş mekânı kümbete eklemlenmektedir. Doğu cephedeki kesme taş söveli ve lentolu dikdörtgen kapı, sadeliğiyle dikkat çeker. İçeride doğu-batı doğrultusunda uzanan beşik tonoz, dışarıdan eğimli bir çatı ile örtülmüş olup, taş örgüsünden bu bölümün türbe ile birlikte planlandığı anlaşılmaktadır. Türbe ile giriş mekânı bir kapı açıklığıyla birbirine bağlanmakta, ayrıca üst kata doğu cephesindeki basit dikdörtgen kapıdan ulaşılmaktadır.
Kesme taşla kaplı iç mekânda kenar uzunlukları eşit değildir. Güney duvarının ortasında yarım daire kesitli, sivri kemer kavisli ve yarım kubbe ile sonlanan mihrap nişi yer almaktadır. Döşemenin taş kaplı olduğu kalıntılardan tespit edilmiştir. Doğu cephedeki girişin altında cenazelik katı bulunmaktadır. 1976 yılındaki restorasyon sırasında ortaya çıkarılan bu bölüm, kare planlı, taş döşeli, penceresiz ve sivri beşik tonozla örtülü bir mekân olarak düzenlenmiştir.
Sekizgen gövde dıştan kesme taşla kaplanmış, süslemeye yer verilmemiştir. Ancak dört cephede açılmış ikiz kemerli dikdörtgen pencereler yapıya hareketlilik katmıştır. Bu pencerelerde devşirme sütunceler kullanılmış, açıklıklar içe doğru genişletilmiştir. Gövdenin üst kısmında cepheleri dolaşan yazı kuşağı, yapıdaki tek süs unsuru olarak öne çıkar.
Kitabede, kümbetin Emir Cemaleddin Tanrıvermiş bin Davud’a ait olduğu belirtilmekte, Ayet-el Kürsî ile birlikte ölüm tarihi kaydedilmektedir. Üst kattaki taş sandukalardan birinde Âl-i İmrân Suresi’nin 18. ve 19. ayetlerinin yanı sıra Ayet-el Kürsî yer almakta, burada Emir Ali Hüsam’ın 632/1234–1235 yılında vefat ettiği yazılıdır. İkinci sandukada ise Cemaleddin Tanrıvermiş’in 584/1188–1189 yılında vefat ettiği kaydedilmiştir. Böylece kümbet, Emir’in yanı sıra iki yakınının daha mezarını barındırmaktadır.
1976 yılında gerçekleştirilen restorasyonla cenazelik katı ortaya çıkarılmış, yapı korunarak günümüze ulaşmıştır.
