Zeyd Camii, Mardin ili, Artuklu ilçesi, Ulu Camii Mahallesi’nde yer almaktadır. İnşa kitabesi olmayan caminin, Müftülük tabelasına dayanarak 1851 yılında inşa edildiği söylenebilir. Dikdörtgen bir alana oturan cami, düzgün kesme taş kullanılarak inşa edilmiştir. Caminin kuzeyinde yer alan dikdörtgen formlu giriş ile çapraz tonozlu bölüme geçilmektedir. Bu bölüm günümüzde hela ve abdest yeri olarak kullanılmakta ve doğusundaki dikdörtgen formlu açıklık ile harim mekânına geçilmektedir. Harim mekânı, doğu-batı yönünde 10,35m, kuzey-güney yönünde 8,0m ölçülerinde ve dikdörtgen planlıdır. Harim mekânı, sivri kemerlerle iki sahına ayrılmıştır. Harim mekânının güneyinde, genişliği 1,10m, derinliği 1,10m ve yüksekliği ise 2,07m ölçülerinde dışa çıkıntı yapan yarım daire formlu mihrap yer almaktadır. Mihrabın üzerinde Arapça bir kitabe bulunmaktadır. Mihrabın batısında ise taş yapımı minber mevcuttur. Harim mekânının güneyinde yarım daire kemerli dikdörtgen formlu pencere açıklıları mevcuttur. Cami, içten beşik tonozlu; dışardan ise düz dam örtülüdür. Caminin kuzeydoğusunda, son dönem eklentisi olduğu anlaşılan kare kaide üzerinde yükselen, silindirik gövdeli tek şerefeli minare yer almaktadır. Muhtelif dönemlerde restorasyon geçirdiği düşünülen camide, taş yüzeyleri temizlenmiş ve boşalan derzler harç malzeme ile doldurulmuştur. Bazı duvar yüzeyleri belirli seviyeye kadar fayans ile kaplanmıştır. Tavan pervanelerini as-mak için duvarlarda açılan delikler tahribata neden olmuştur. Tonozun taş yüzeylerinde yer yer tuzlanmalar görülmektedir. Ana mekâna giriş bölümündeki tonoz yüzeylerinde, sıva ve boya uygulanmıştır. Duvarda nemlenmeden kaynaklı rutubet gözlemlenmektedir. Batıda bulunan hela mekânındaki boyada, dökülmeler ve rutubetlenme söz konusudur.1

  1. Mardin İli Kültür Envanteri, Cilt I, s. 34. ↩︎