Saray Manastırı

Saray Manastırın, Erdemli Vadisi’nin güneydoğusunda, merkezi bir konumda, köylülerin “Saray” olarak adlandırdığı açık avlulu bir yapı kompleksi. Köyün tarımsal yaşamının özellikle bu yapı kompleksi çevresinde geliştiği dikkati çeker. Saray Manastırı, yerleşimin idari yapıları içermekle birlikte etrafındaki şarap işlikleri ile köyün tarımsal yaşamının kontrolünü elinde bulundurur. Şarap işlikleri, köyün tek değirmeni ve fırınlar bu kompleks etrafındadır. Dolayısıyla, tarımsal yaşamı düzenleyip yöneten Saray Manastırın’ın yerleşimdeki önemi büyüktür.

Kayaya oyma, üç değişik kat seviyesindeki kompleks, dereye hâkim konumdaki bir avluya açılır. Yapı kompleksi, avlular dâhil olmak üzere on iki ayrı bölümden oluşur. Birinci katında değirmen, salon ve giriş mekânı ile birlikte ahır vardır. İkinci katında ise kilise ve teras yer alır. Üçüncü kat seviyesinde ise şarap işlikleri ile küçük bir şapel bulunur. Mimarideki bütünsellik, Saray Manastırın’ın tüm bölümlerinin aynı dönemde yapıldığını göstermekte, benzer örnekler ışığında bu kompleks 11. yüzyıla tarihlenmektedir.

Yapı kompleksinin doğusundaki değirmen yerleşimde rastladığımız tek örnektir. Düzensiz merkezi planlı değirmenin merkezinde zeminde muhtemelen değirmen taşının oturduğu daire biçiminde bir değirmen oyuğu vardır. Bugün Saray Manastırın’ın toplantı salonunun giriş mekânında yer alan değirmen taşı, oyuğun çevresinde dönen bir hayvan tarafından çekilir. Değirmenin batısındaki yaklaşık kare planlı, zemini yükseltilmiş mekân ise öğütülen buğdayı depolamak için kullanılmış olabilir.

Kompleksin batısında, galerili bir giriş mekânı olan salon bulunur. Kuzey-güney doğrultusunda tek nefli ve beşik tonoz örtülü salonun kuzey duvarında, üstte yer alan kapı, burada bir galeri katının olduğunu gösterir. Bu kapı dışta, doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlı giriş mekânının güneyindeki galeriye açılır. Galeri cephesi ile güney duvar, zengin mimari plastik özellikleri ile yerleşimde özgün bir yere sahiptir.

Erdemli Vadisi’nin güney bölümündeki kayaya oyma şarap işlikleri, yerleşimin en yoğun yapı grubudur. Bu yapılar, üzüm ezme havuzu, şıranın akıtıldığı kanal ile ağzındaki çörten ile şıranın toplandığı hazneden oluşur. Mimari veriler, antik çağlardan beri süregelen geleneksel şarap üretiminin Erdemli şarap işliklerinde de benzer bir biçimde yapıldığını göstermektedir. Havuz ve şıra haznelerinin kademeli, yuvarlak kemerli cephelerinde kazıma tekniğinde ve kızıl kahve boya ile yapılmış haç motifleri ile özenli işçilikleri dikkat çekicidir. Saray Manastırı ile bütünlük gösteren bu yapıları 11. yüzyıl içinde incelemek mümkündür. Saray Manastırın’ın doğu ve batı bölümlerinde farklı kotlarda şarap işlikleri bulunmuştur. Bu yapılar plan özellikleri dikkate alınarak dört ayrı grupta incelenebilir.

İlk grup, kare ve dikdörtgen planlı merkezi mekân etrafında sadece tek bir üzüm ezme havuzu ve üzüm suyunu biriktirme haznesinin bulunduğu “basit” diyebileceğimiz plan tipindedir. Birinci grupla aynı yoğunlukta olan ikinci grupta, ortadaki merkezi mekân etrafında birden fazla üzüm ezme havuzu ve üzüm suyunun biriktirildiği hazne bulunur. Bu gruba ait işlikler oldukça büyük üzüm ezme havuzu ve biriktirme teknesine sahiptirler. Üçüncü gruba ait işlikler diğer gruplara oranla daha azdır. İşliklerin genellikle kuzeyinde bulunan giriş bölümü, doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlıdır. Bu bölümün güneyinde sayıları iki üç arasında değişen üzüm ezme havuzları ile havuzların ortasında ise ortak biriktirme haznesi bulunur. Bu gruba ait işliklerin giriş bölümleri, genellikle özenli bir işçilik gösteren arkadlı kuzey cepheleri ile dikkati çeker. Dördüncü gruba ait işlikler orta yoğunlukta olup, kare, dikdörtgen ya da düzensiz planlı merkezi bir bölüm etrafında birden fazla üzüm ezme havuzu, biriktirme haznesi ile şarabın depolandığı mekânlardan oluşur. Şarabın konulduğu amphoraların saklandığı mekânlar, genellikle düzensiz ya da dairesel planlı olup, işliğin derin ve karanlık köşelerinde yer alır. Zeminde çok sayıda amphora yuvaları ile amphora diplerine rastlanır.