Adakale Camii, Osmanlıların adayı Yeğen Mehmed Paşa kumandasında 1738’de Habsburglardan geri almasından sonra, mevcut bir Habsburg yapısının camiye dönüştürülmesiyle kurulmuştur. Yapının önceki işlevi kesin olarak belirlenememiştir. Güncel araştırmalarda, 1717–1738 arasındaki Habsburg hâkimiyeti sırasında Propaganda Fide tarafından yaptırılan bir Fransisken kilisesi olması en kuvvetli ihtimal olarak değerlendirilirken, başka kaynaklarda Avusturya askerî komutanlık binasının camiye çevrildiği belirtilmektedir. Caminin barok ve Orta Avrupa karakterli, uzunlamasına ve kubbesiz mimarisi de yapının Habsburg dönemine ait bir binadan dönüştürüldüğü görüşünü desteklemektedir.
Osmanlıların 1738’deki dönüşümünden önce de adada bir veya daha fazla Müslüman ibadet mekânının bulunmuş olması kuvvetle muhtemeldir. Ada, 16. yüzyıldan itibaren Osmanlıların Demirkapı bölgesindeki askerî ileri karakollarından biri olarak kullanılmış, özellikle 17. yüzyılın sonu ile 18. yüzyılın başında sürekli bir Osmanlı garnizonu barındırmıştır; dolayısıyla burada en azından bir garnizon mescidinin bulunması beklenir. Nitekim 1716’daki büyük Osmanlı tahkimat çalışmalarını anlatan bir kaynak, İbrahim Paşa’nın getirdiği işçilerin adada redut, konut ve kışlaların yanı sıra camiler de yaptığını kaydeder. Bununla birlikte, 1717 öncesine ait herhangi bir caminin adı, kesin konumu veya mimarisi henüz tespit edilememiştir.
Ada 1790’da Habsburglar tarafından yeniden işgal edildiğinde mevcut cami tekrar Fransisken kullanımına tahsis edilmiş, 1791 Sistova Antlaşması sonrasında adanın Osmanlılara geri verilmesiyle yeniden camiye dönüştürülmüştür. Müslüman cemaatinin 1946 tarihli kayıtlarında cami mülkünün 1799’dan itibaren Avusturyalılardan devralınmış olarak cemaatin tasarrufunda bulunduğu belirtilmektedir. Bu nedenle 1799, yapının ilk inşa tarihi olarak değil, ikinci Osmanlı dönemindeki yeniden tahsis, düzenleme veya mülkiyetinin kesinleşmesiyle ilişkili bir tarih olarak değerlendirilmelidir.
Caminin en önemli tarihî eşyalarından biri, Sultan 2. Abdülhamid’in 1904’te Ada Kaleh Müslümanlarına hediye ettiği büyük Hereke halısıydı. Ada Kaleh’nin ortadan kaldırılması kararlaştırılınca halı 1965’te Köstence’deki Carol I Camii’ne taşınarak kurtarıldı. Cami ise adanın tahliyesi sırasında, sular yükselmeden önce yaklaşık 1968’de dinamitle yıkıldı; eski cami alanı daha sonra Demirkapı I Baraj Gölü’nün suları altında kaldı.
Kaynaklar:
- Alptekin, Coşkun. “Adakale.” TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1988.
- Do Paço, David. “Once Upon a Time Ada Kaleh: Introduction to the Danube Society, 17th–20th Century.” New Europe College Yearbook 2024–2025, c. 2, 2025, ss. 105–143.
- Hertz, Alexander Z. “The Ottoman Conquest of Ada Kale, 1738.” Archivum Ottomanicum 6 (1980): 151–210.
- Popescu-Judetz, Eugenia. Adakale. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2006.
- Ada Kaleh Müslüman Cemaati. “Proces-verbal, 31 Mart 1946.” Nuredin Ibram tarafından yayımlanan cemaat belgeleri içinde.
