Bugün Nuri Has Pasajı olarak bilinen Apkaryan Mektebi, 1880 yılında Apkaryan Derneği tarafından inşa edilmiştir. Yapı, ilk inşa edildiği dönemde, yakın çevredeki Aramyan Okulu’ndaki sınıfların kalabalıklaşması nedeniyle buraya yönlendirilen üst sınıf öğrenciler tarafından kullanılmaya başlanmıştır. 1883 yılında okulda dört yerine beş derslik bulunmakta, geniş bir salonun yanı sıra büyük bir avlu yapının parçası olarak yer almaktaydı. Bu tarihte okul, resmî olarak tanımlanmamış olsa da ortaokul düzeyinde eğitim vermeye başlamış; Aramyan İlkokulu’ndan mezun olan öğrenciler eğitimlerine Apkaryan Mektebi’nde devam etmiştir.

1883–1889 yılları arasında, birbirinin devamı olarak görülen Aramyan ve Apkaryan okullarının toplam öğrenci sayısı 1000, öğretmen sayısı ise 30 olarak kaydedilmiştir. 1889 yılında yayımlanan bir gazetede, Apkaryan Okulu binasının öğrenci sayısına yetmediği ve fiziksel koşulların öğrenciler açısından olumsuz olduğu belirtilmiş; yeni bir bina inşası için gerekli izinlerin alındığı ifade edilmiştir. 1891 tarihli resmî bir belgeyle okulun seviyesinin ilkokuldan ortaokula yükseltilmesine ve daha büyük bir okul binası yapılmasına izin verilmiştir.

1901 yılında aynı avlu içinde, önceki yapıya kıyasla daha büyük ve daha kullanışlı yeni bir okul binası inşa edilmiştir. Bu binada bir lisede bulunması gereken derslikler, idari ofisler ve başka birimler yer almış; yapı 7250 metrekarelik bir alan üzerinde düzenlenmiştir. Bu dönemde Apkaryan Okulu’nun öğrenci sayısı 700’ün üzerine çıkmış; okul beşi ilk, dördü orta öğretim olmak üzere toplam dokuz yıllık bir eğitim sunmaya başlamıştır. 1903 yılında, her sınıfa bir öğretmen atanmasına dayalı sistemden her ders başlığına bir öğretmen atanmasını öngören sisteme geçilmesi amacıyla, İndra mahlasıyla bilinen Diran Çırakyan okulda görevlendirilmiştir.

1906 yılında, Episkopos Muşeğ Seropyan’ın cemaatten topladığı bağışların ardından Muşeğyan Mektebi faaliyete geçmiştir. Apkaryan ve Muşeğyan okulları aynı kampus içinde, birbirini tamamlayan iki kurum olarak düzenlenmiştir. Bu süreçte, parselin iki yanında birer binanın yer aldığı ve zemin katlarında karşılıklı iki sıra dükkân bulunan bir çarşı inşa edilmiştir. İki binayı birbirine bağlayan bir köprü yer almakta; çarşının birinci katı Muşeğyan Okulu tarafından kullanılmaktaydı. Apkaryan ve Muşeğyan okullarının toplam öğrenci sayısı 2000, yıllık bütçesi ise 1500 lira olarak kaydedilmiştir.

Nisan 1909’da gece saat 03.00’te Adana İğtişaşı sırasında meydana gelen yangında Ermenilerin okulları yanmıştır. Yangın sonrasında hayatta kalan Apkaryan Okulu’nun öğrencileri ve öğretmenleri, Manuk Şahbazyan Efendi’ye ait ve Sarı Konak olarak bilinen özel mülkte eğitim faaliyetlerini sürdürmüştür. Kasım 1911’de yeni bir bina inşa edilmiş, Muşeğyan adı bırakılarak kurum yalnızca Apkaryan Okulu adını almıştır. Bu son binanın giriş katında yer alan “Yeni Ermeni Çarşısı”ndaki 32 dükkânın gelirleri okulun giderlerini karşılamak üzere kullanılmıştır ve yapı günümüzde Nuri Has Pasajı olarak kullanılmaktadır. Üst kat ise sınıflar hâlinde Apkaryan Mektebi olarak tasarlanmıştır.

1911–1915 yılları arasında okulda mevcut Fransızca derslerine ek olarak Almanca dersleri de verilmiştir. Mart 1915’te okul binasına, askeri sevkiyat şubesi olarak kullanılmak üzere hükümet tarafından el konmuştur. Mütareke sonrasında bina hızlıca onarılmış ve 1919–1921 öğretim dönemlerinde okulda 780 öğrenci eğitim görmüştür. Bu dönemde beden eğitimi dersleri için İstanbul’dan Mateos Zarifyan görevlendirilmiş; geniş avlu izci yemin törenleri için kullanılmıştır. Kasım 1921’de Ermenilerin yeniden tehcir edilmesiyle birlikte yapı okul olarak kullanılmamaya başlanmıştır.

Cumhuriyet döneminde yapı, üç girişli ve iki katlı bir iş hanı olarak işlev görmüş. Ocak 1949’da bina Kayserili işadamı Nuri Has tarafından satın alınmıştır. Satın alımın ardından, daha önce toplantılar için kullanılan geniş avluda ek yapılar inşa edilmiştir. 1954 tarihli bir fotoğrafta avluda tek katlı iki bina görülmekte; 1970’lerde bu yapıların ikinci katlarının eklendiği anlaşılmaktadır. Günümüzde yapının büyük bir bölümü boş olmakla birlikte çeşitli kurumlar, lokantalar, yazıhaneler, atölyeler ve bir çaycı tarafından kullanılmaktadır. Seyhan Belediyesi tarafından yapı için bir restorasyon ve koruma süreci planlanmakta, bu kapsamda mülk sahipleriyle görüşmeler yürütülmektedir.

✶ Kaynaklar