Mor Efrem Manastırı, mimarî özellikleri ve tarihsel katmanlarıyla bölgedeki Süryani mimarisinin önemli örneklerinden biridir. İnşa tarihine dair kesin bir belge bulunmamakla birlikte, yapının plan özellikleri ve benzer dönem örnekleriyle olan benzerliği dikkate alınarak 6. yüzyıla ait olduğu düşünülmektedir. Mor Evgin, Deyrul Umur ve Deyrulzafaran manastırlarıyla yapısal benzerlik göstermesi bu tarihlendirmeyi desteklemektedir.

Manastırın duvarlarında toplam üç kitabe bulunmaktadır. Bu kitabelerden iki tanesi güney cephesinde, biri ise batı cephesinde yer alır. Giriş kapısının üzerindeki Süryanice kitabede, manastır müştemilatının Antakya Patriği Gevargis Şalhe döneminde, Aralık 1884’te inşa edildiği belirtilmiştir. Aynı dönemde kilise de onarım görmüş, bu onarımın ardından rahiplerin tekrar yerleştiği kaydedilmiştir. Kitabenin ortasında yer alan Arapça bir ayette “Ne mutlu evinde oturanlara, seni daima överler” (Mezmurlar 83:5) ifadesi bulunur. Kilisenin batı kapısındaki bir diğer Arapça kitabede ise “Bu, sonsuza dek dinlenme yerimdir; burayı sevdim, burada barınacağım” (Mezmurlar 131:14) yazılıdır. Bu kitabeler, yapının hem Süryanice hem Arapça dillerinde kutsal bir anlam dünyasıyla çevrili olduğunu gösterir.

Kilise, dikdörtgen bir plan üzerine oturtulmuştur. Yapımında kesme, düzgün kesme ve moloz taş bir arada kullanılmış; taş işçiliği özenli biçimde işlenmiştir. Yapı, güneyde kilise, kuzey, doğu ve batı yönlerinde müştemilat olacak şekilde planlanmıştır. Kiliseye giriş, hem batıdaki hem güneydeki açıklıklardan sağlanmaktadır. Güneydeki giriş 1,15 m genişliğinde, 0,30 m derinliğinde ve 2,15 m yüksekliğinde olup kaş kemer içine alınmış yuvarlak kemerli bir açıklıktır. Batıdaki giriş ise 1,50 m genişliğinde, 0,40 m derinliğinde ve 2,50 m yüksekliğinde, yine yuvarlak formlu kaş kemer içinde düzenlenmiştir ve alınlığında kitabesi bulunmaktadır. Yapıda dikdörtgen formlu pencere açıklıkları yer almaktadır.

Kiliseye bitişik olarak güneyde, doğu-batı yönünde 60 m, kuzey-güney yönünde 12 m ölçülerinde bir atrium bulunmaktadır. Atriuma giriş, güneydoğuda yer alan, 1,75 m genişliğinde, 0,40 m derinliğinde ve 2,15 m yüksekliğinde sivri kemer içine alınmış basık kemerli, alınlığında kitabesi bulunan eyvanlı bir bölüm aracılığıyla sağlanmaktadır. Atriumun batısında papaz evi, doğusunda öğrenci evi, misafirhane ve lavabolar yer almaktadır.

Eğim kullanılarak bodrum, zemin ve birinci kat olarak çözülen yapının müştemilatı, merkezî bir avlu çevresine konumlandırılmıştır. Bu avluyu çevreleyen mekânlar, sivri kemerli revaklar biçiminde düzenlenmiştir. Yapının “U” planlı birinci katı, bu revakların arkasında yer alan alanlardan oluşmaktadır. Bodrum katı, kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı bir mekân olup, enine iki, boyuna üç fil ayağı üzerine oturan çapraz tonozlarla örtülmüştür.

Manastır, 1933 yılına kadar aktif biçimde kullanılmış, bu tarihten sonra 12 yıl askerî hastane, 1967–1968 yıllarında ise kısa süreli cezaevi olarak hizmet vermiştir. Günümüzde müştemilat bölümlerinde sivil yerleşim bulunmaktadır.

Son yıllarda yapılan restorasyon çalışmaları, yapıyı özgün işlevine kısmen döndürmeyi hedeflemektedir. Üst katta yer alan odalar ve ıslak hacimler, günümüz ihtiyaçlarına uygun biçimde misafirhane olarak tasarlanmıştır. Batı kanadı sergi, toplantı ve benzeri etkinlikler için çok amaçlı salona dönüştürülmüş; güneydoğu girişi ise ziyaretçilerin kullanımını kolaylaştıracak yardımcı birimlerle desteklenmiştir. Tüm teras çatıların mevcut beton sıvaları kaldırılarak kesme taşla kaplanması planlanmış, kilise kısmının yeniden ibadet ve törenlere açılması öngörülmüştür.

Yapının onarımında özgün detayların korunması temel ilke olarak benimsenmiştir. Zeminle temas eden yeni ıslak hacimlerde tam yalıtım uygulanarak yapısal zarar önlenmiştir. Taş yüzeylerdeki bozulmaları geciktirmek amacıyla güçlendirici kimyasallar uzman denetiminde, püskürtme ya da fırçalama yöntemiyle uygulanmaktadır. Bu müdahalelerde taş türü ve bozulma biçimi dikkate alınmakta, kimyasal dayanıklılığı bilinmeyen malzemelerden kaçınılmaktadır.

Depremler ve zemin hareketlerinden kaynaklı duvar çatlakları, geçmişte olduğu gibi bugün de dikkatle ele alınmaktadır. Eski ustaların kullandığı payanda ve gergi sistemleri, günümüz restorasyon ilkelerine uygun biçimde yeniden yorumlanmaktadır. Görsel bütünlüğü bozmamak adına destekleyici unsurlar mümkün olduğunca yapının içinde gizlenmektedir. Harç analizleri, orijinal duvar derzlerinden alınan numunelerle laboratuvar ortamında yapılmakta; özgün malzeme bileşimi belirlenerek uygun onarım harcı hazırlanmakta ve belgelemeyle kayıt altına alınmaktadır.

✶ Kaynaklar