19. yüzyılda İzmir’deki Batılı eğitim kurumlarının çoğu Fransızlara aitti ve bunların sayısı diğer ülkelere ait kurumlarının toplamından fazlaydı. “Fransız Okulu” olarak tanımlanan bu kurumlar, Fransız eğitim anlayışının hâkim olduğu frerler ve sörler tarafından yönetilen din temelli oluşumlardı.
Asıl amaçları Doğu’da Fransızcayı yaygınlaştırarak Katolik toplulukları eğitmek ve diğer Hıristiyan cemaatlerine mensup olanları kendi inançlarına yönlendirmek olan bu eğitim kurumları başta Fransız devleti olmak üzere L’Œuvre des Ecoles d’Orient ve Propagation de la Foi gibi iki büyük dini organizasyon tarafından sübvanse ediliyordu. Fransız okullarının kapıları Katoliklerle birlikte her din ve milletten çocuğa açıktı.
Fransızcanın Osmanlı topraklarında en yaygın kullanılan Avrupa dili haline gelmesinde büyük rol oynayan bu kurumlar, önceleri sadece gayrimüslimler arasında rağbet görürken ilerleyen yıllarda özellikle üst tabakaya mensup Müslüman ailelerin çocukları için de eğitim imkânı sunarak Osmanlı toplumunun dönüşmesinde etkili olacaktı.
Karşıyaka Notre-Dame de Sion Fransız Kız Mektebi
Notre – Dame de Sion, Strasbourg’lu Yahudi Ratisbonne ailesinden gelen ve Hıristiyanlığı seçen Théodore ve Alphonse adlı iki kardeş tarafından kurulmuş bir cemaatti. Kuruluş tarihi olarak Alphonse’un Hıristiyanlığa geçtiği 1842 yılı kabul edilen Notre – Dame de Sion’u diğer Katolik cemaatlerden ayıran en önemli özellik Hıristiyanlara İncil’in köklerinin Eski Ahit’te olduğunu hatırlatmayı amaç edinmiş olmasıydı. Cemiyetin adındaki “Notre-Dame” Meryem’i, “Sion” ise Kudüs’ün Eski Ahit’teki adını işaret ediyordu.5 Topluluğun asıl hedefi Yahudileri Hıristiyanlığa döndürmekti; ancak yeni kurulmuş ve henüz Roma tarafından tanınmamış olan cemaat, fakir ve destekten yoksundu. Maddi olarak ayakta kalabilmeleri için eğitim alanında özelleşmek belki de tek umutlarıydı. Ve cemaat kısa süre içerisinde bunu başaracak, adını tüm Avrupa’ya duyuracaktı.
Notre-Dame de Sion Cemaati Osmanlı topraklarında
Osmanlı topraklarına ilk ayak basan Fransız kadın topluluklarından “Filles de la Charité” 1841 yılında İstanbul’da açtıkları okul varsıl Levanten ailelerin rağbet ettiği bir kuruma dönüşünce, genç kızların eğitiminde uzmanlaşmış olan “Notre-Dame de Sion” cemaatini 1856 yılında davet ederek Pangaltı’daki okullarını onlara devretmişti. “Yoksulların içinde en yoksula ulaşmak” düsturuyla yola çıkmış olan Filles de la Charité kendilerini amaçlarından uzaklaşmış hissettikleri için bu çözümü bulmuştu.
Filles de la Charité İzmir’de de etkin olan bir topluluktu ve kentte geçmişleri 1840’lı yıllara uzanan eğitim kurumları bulunmaktaydı. Nitekim Notre-Dame de Sion sörlerinin İzmir’e gelişleri aynı İstanbul’da olduğu gibi kentteki Filles de la Charité’nin davetiyle gerçekleşecekti. İstanbul’dan yola çıkan Dames de Sion, 11 Ağustos 1876’da Filles de la Charité’nin İzmir’deki ücretli yatılı okullarını devraldı.
Notre-Dame de Sion Okulu Karşıyaka’da
Şehrin kalburüstü ailelerinin kız çocuklarının devam ettiği ve Fransız diliyle edebiyatının hâkim olduğu İzmir’deki yatılı Notre – Dame de Sion Okulu’nda, her ne kadar ek ücrete tabi olsa da Yunanca, İngilizce, Almanca, İtalyanca,
Ermenice gibi dil derslerinin yanı sıra müzik, resim ve elişleri dersleri de veriliyordu. Karşıyaka eğitim tarihinin en eski ve en ünlü okullarından biri olarak hafızalarda yer eden Notre-Dame de Sion Mektebi, İzmir’deki bu kurumun şubesi olarak 1884 yılında faaliyete geçirilecekti.
Osmanlı arşivinde yer alan 1906 tarihli “ecnebi mekteplerin sayısı ve durumu hakkındaki” deftere göre Sœur Marie Valentine tarafından kurulduğu belirtilen Karşıyaka Notre-Dame de Sion Okulu’nun açılış tarihi 15 Mayıs 1884’tü. Nitekim Yunan yazar Kararas topluluğun Karşıyaka’daki eğitim ve propaganda faaliyetlerine 1883 yılında başladığını aktarıyordu.
1891 yılında İzmir başkonsolosu Firmin Rougon tarafından hazırlanan bir raporda, Karşıyaka Notre – Dame de Sion Okulu’nda öğretmen vasfındaki üç sörün eğitim verdiği; üç sınıftan ikisinin ücretli, diğerininse yoksul ailelerin çocukları için ücretsiz olduğu belirtilmektedir.15 1894 yılına gelindiğindeyse İzmir’dekinden farklı olarak sadece gündüzlü öğrencilerin devam ettiği “Ecole de Cordélio” yani “Karşıyaka Okulu”nda öğrenci sayısı 50’ye ulaşmıştır. Bu öğrencilerin önemli kısmını Katolik ve Ortodoks ailelerin çocukları oluştururken Katolik öğrencilerin büyük çoğunluğu İtalyan ve Yunan tebaasına mensuptur.
Gazeteci Maurice Pernot ileriki satırlarda da değineceğimiz 1912 yılına ait raporunda, Karşıyaka Notre-Dame de Sion okulunda verilen eğitimin “l’enseignement primaire complet”, yani “Tam İlköğretim” olduğunu belirtir.
1881-1882 yıllarında Fransa’da kabul edilen ve ilköğretimi ücretsiz kılan yasalara göre ilkokul eğitimi ikiye ayrılmıştı: “l’enseignement primaire elementaire”, “Temel İlköğretim” ve “l’enseignement primaire complet”, yani “Tam İlköğretim”. Temel İlköğretim’de, ahlâk ve yurttaşlık bilgisi, okuma ve yazma, matematik (dört temel işlem), temel coğrafya ve temel Fransa tarihi, beden eğitimi, erkekler için askeri idman ile kızlar için dikiş-nakış dersleri bulunuyordu. Tam İlköğretim’de ise bu derslere ek olarak, dilbilgisi, Fransız edebiyatı, tarih (özellikle Fransa tarihi), bazı hukuk ve ekonomi politiğin ortak kavramları (kızlar için ev ekonomisi), doğa bilimleri, fizik ve matematiğin esasları ve bunların ziraat, hijyen ve endüstriyel sanatlara, el emeğine, alet kullanımına ve temel zanaatlara uygulanması ile temel resim ve müzik dersleri yer alıyordu. Bu noktada dikkatleri çeken en önemli husus, Notre-Dame de Sion okullarının verdikleri “Tam ilköğretim” ile kaliteli eğitim açısından diğer okullardan ayrışmasıdır.
Birinci Dünya Savaşı’nın çıkmasıyla şehirdeki diğer Fransız okulları gibi faaliyetlerini durduran Notre-Dame de Sion Okulları’nın İzmir Bellavista’daki binası mütarekeye kadar İzmir Dâr-ül Muallimîn Mektebi tarafından kullanılır. 4 Aralık 1918 tarihli Anadolu Gazetesi’ndeki bir haberdeki verilere bakılırsa Ecole de Cordélio da Karşıyaka Kız Numune Mektebi tarafından kullanılmıştır.
Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasıyla Notre – Dame de Sion sörleri İzmir’e dönerek eğitimlerine kaldıkları yerden devam etti. 9 Eylül 1922’de İzmir’in Yunan işgalinden kurtuluşunun hemen ertesinde çıkan büyük yangında İzmir’deki Notre-Dame de Sion Okulu tamamen yanmış, geriye sadece Karşıyaka şubesi kalmıştı. Œuvre d’Orient organizasyonunun parasal desteği sürse de gönderilen tutar İzmir’deki okullarını yeniden hayat geçirmeye yetmiyordu. Böylelikle sörler kentteki eğitim hizmetlerini Karşıyaka’da devam ettirdiler. 5 Kasım 1924 tarihinde devletten tekrar ruhsat alan Dames de Sion, ihtiyacı karşılayacak düzeydeki eğitim imkânları ve araç-gereçleriyle yeni döneme girdi. Onlar için sancılı bir süreç de olsa Cumhuriyet’in eğitim konusunda getirdiği yeni düzenlemelere ayak uydurmaya çalıştılar.
Gelgelelim Karşıyaka’daki, Notre-Dame de Sion rahibelerinin tahtı idaresindeki Fransız Kız Mektebi, Kurtuluş Sokağı, No.55 adresindeki varlığını 1935 yılına kadar sürdürdükten sonra yerini Türk eğitim kurumlarının kullanımına bırakarak tarih sahnesinden tamamen çekilecekti.
KAYNAK: Aybala Yentürk / Karşıyaka 3. Kültür ve Çevre Sempozyumu – Kuruluşlarından Cumhuriyet’e kadar Karşıyaka’da Faaliyet Gösteren Fransız Okulları