Yusuf Ziya Paşa’nın Erzurum valiliği sarasında 1209-1212 (1794-1798) yılları arasında yaptırdığı, Cumhuriyet Caddesi üzerindeki külliye, bir avlu etrafında cami, medrese, kütüphane, çeşme ile bunların biraz uzağında türbe, çeşme ve hamamdan meydana gelmektedir. Bu yapılardan medrese günümüze ulaşmamıştır. Ayrıca külliyede yeri tam olarak tespit edilememekle birlikte vaktiyle bir hanın da olduğu bilinmektedir.

Yusuf Ziya Paşa Camii kesme taştan inşa edilmiş olup, yapı kareye yakın bir alan üzerine oturmaktadır. Eğimli araziden dolayı açığa çıkan kıble duvarı yuvarlak kemerli iki iri payanda ile desteklenmiştir. Bu yönde alt kademede köşeler pahlanmış ve buraya birer kitabe konmuştur.

Arazinin eğiminden dolayı teraslanmış bir avlu üzerinde cami ve kütüphane yer almaktadır. Avluya üç kapıyla ulaşım sağlanır. Bunlardan kuzeydoğu ve kuzeybatı yönlerinde bulunan iki kapıdan merdivenle inilerek, güneydekinden ise çıkılarak avluya girilmektedir. Kuzeydoğudaki kapının alınlığında ve kuzeybatıdaki kapının kemeri üzerinde 1212 (1798) tarihini veren kitabeler mevcuttur.

Kare planlı harim mekânı, ortada dört sütuna oturan sivri kemerlerin taşıdığı pandantiflerle geçişi sağlanan ve dıştan çokgen bir kasnağa oturan kurşun kaplı kubbeyle örtülüdür. Kubbeyi taşıyan dört sütun yine sivri kemerlerle iki yönde duvarlara bağlanmış olup kubbeli orta alan dört yönde yelken tonozlu mekânlarla genişlemektedir. Köşelerdeki alanlar ise çapraz tonozla örtülmüştür.1

Restorasyonu 2022 yılında tamamlanan külliyenin, kütüphane girişindeki kitabe ile caminin içinde minber ve mihraptaki süslemeler, kalemişi bezemeler, hüsn-i hat yazıları ve caminin içinde ve dışında bulunan kitabelerin çokluğu dikkat çekici özelliklerindendir.

1- Külliye içindeki kütüphanenin giriş kapısındaki kitabe şöyledir:2 – 3
Ziya Paşa ki devletle saadetle mürid olsun,
Bu hanı eyledi ihyâ kamu eyyam-ı iyd olsun
Anı ahşap minberi yeniledikde camii cümle,
Kütüphane inşası dahi ciddi bir hayrı bin olsun,
Ziya verdi kılıb talibe tuhfe kitaplarla,
Mesailde nice müşkillerin müfid olsun,
Bu Vaktin hatemi kay-i reis-i ehl-i hayratı
Anın dünyada ukbada yüzü olsun
Kamu mücemle çıktı nuriya tekmili tarih
Acub ziba-i kitablardan görenler müstefid olsun.4

2- Avlunun doğu giriş kapısında bulunan kitabe şöyledir:
‘Accilû bi’s-salâti kable’l-fevt. 1212
Çevirisi:
Vaktini kaçırmadan (mecazen hayatı kaçırmadan) önce namazı kılmak hususunda acele ediniz. (M. 1798)

3- Avlunun batı giriş kapısında bulunan kitabe şöyledir:
‘Accilû bi’t-tevbeti kable’l-mevt. 1212
Çevirisi:
Ölmeden önce tevbe etmek hususunda acele ediniz. (M. 1798)

4- Caminin güney cephesinde, güneydoğu köşe pahında yer alan kitabe şöyledir:
Tebârekallâh tebârek yâd. sene 1209. (M. 1794-95)

5- Caminin güney cephesinde, güneydoğu köşe pahında yer alan diğer kitabe şöyledir:
Mâşâallâh ‘ibâdet yâd. sene 1209. (M. 1794-95)

6- Güney cephesinde yer alan iki payanda arasında kalan duvardaki kitabe metni şöyledir:
Gelin iki taraftan hep bu târîhi ede yâd
Mübârek yâd dâimâ sadece mescid’ül-‘ibâd
Sene 1210 Aşera ve mieteyn ve elf. (M. 1795-96)

7- Caminin kuzey cephesinde, harim giriş kapısının üzerindeki kitabeler: (yukarıdan aşağıya doğru)
I- Bi’smi’llâhi’r-rahmâni’r-rahîm.
II- Mâşâallah. 1210
III- Altı satırlık kitabe:
a) Bu makâmı kıldı ihyâ hazret-i Yûsuf Ziyâ,
(Bu makamı Yusuf Ziya hazretleri ihya etti)
Bezl-i emvâl eyledi bu câya ol kadr-i â‘lâ.
(Kıymeti yüksek olan (Yusuf Ziya) bu yere mallarını bolca sarf etti)
b) Ede makbul hayrını dergâh-ı izzetinde Hüdâ,
(Hudâ katında hayrını makbul etsin)
Eyleye rûz-ı cezâda hem şefâ‘at Mustafâ.
(Hem de ahiret günü Hz. Muhammed Mustafa ona şefaat etsin)
c) Zât-ı vâlâsı onun verdi şeref bu yerlere,
(Yüce varlığı-zatı bu yerlere şeref verdi)
Mısr-ı câmi‘ oldu bu Kebân-ı Ma‘den hâliyâ.
(Şimdi bu (Keban’ın Osmanlı dönemindeki ismi olan) Keban Maden şehri Mısır şehri (Osmanlıda Kahire manasına kullanılır) gibi bir şehir oldu.
d) Hak hatâsız eylesin zât-ı şerîfini dehrde,
(Hak Teâlâ şerefli zatını her devirde hatasız eylesin)
Kim bu câye sarf-ı himmet eyledi evvel binâ.
(Ki binasını yaparak, ilkin buraya gayretini sarf etti)
e) Hep görenler bârekallâh dediler bu ma‘bede,
(Görenler, bu mabede Allah bereketini versin dediler)
Bir müferrah câmi‘ oldu Beyt-i Makdisin gûyâ.
(Öyle ki Mescid-i Aksa gibi ferah ve huzur verici bir cami oldu)
f) Geldi bir şâir dedi itmâmına târihini,
(Tamamlamak için bir şair gelip tarihini dedi)
Ka‘betü’l-‘ulyâya benzer bu makâm-ı cânfezâ. 1210
(Bu makam cana ferahlık veren Yüce şerefli Kabe’ye benziyor. M. 1795-96)

8- Caminin kuzeybatı köşesindeki tali girişte bulunan kitabe:
a) Ma‘den-i lütf-ü kerem Hazreti Yûsuf Paşa
(Lütuf ve kerem sahibi Hazreti Yusuf Paşa)
Oldu feyz-i keremi ‘âleme çünküm mebzul
(Çünkü aleme bereketli kereminin cömertliği oldu.)
b) Hasbeten bunda bu nevcami bünyâd ederek
(Allah rızası için gönüllü olarak bu yeni camiyi yaparak)
Bârekâllâh dedi kim gelip ettiyse duhul.
(Kim gelip girdiyse Barekallah dedi.)
c) Ref‘edip iki elin söyledi İzzet tarih
(İzzet iki elini kaldırarak tarihini söyledi)
Âsafa: bu eserin eyleye Mevlâ makbul. 1212
(Bilge kişi: bu eserini Mevla kabul etsin. M. 1795-96)

9- Son cemaat mahallindeki harim girişinin sağında bulunan kitabe:
a)El-Hâc Derviş Ahmet binânın
Oldu emîni hem gayret etti
b) Sa‘y ile itmam etti binayı
Buldu revanı enva-‘i rahat
c) Ehl-i salâtın hayr duasın
Sıdk eyledi ânında kalbinde niyyet
e) Kim bir Fâtihâ’yla yâd ederse
Şâd ola rûhu me’vâsı cennet

10- Harimde minberin sağında pencere üzerindeki ktabe:
a) Çün hadîste emr buyurdu Nebiyy-i Mustafâ
İktidâen dürr-i pâke câmi kıldım binâ
b) Hep işim cürm ü hatâdır kıl inâyet ey Kerîm
Rahmet-i bî‘adınadır i‘timâdım dâimâ
c) Hüsn-i zandan gayrı nem var, müznibim, destim tehî
Nâil-i afvınla şâd u hürrem et yevm-i cezâ
d) Her kusûruyla kabul etmen diler bu câmi‘i
Dergâh-ı ‘izzinde ol yüzü kara Yûsuf Ziyâ

11-Mihrap üstündeki birinci kitabe:
Fe nâdethü’melâiketü kâimün yüsallî fi’l-mihrâb. Âl-i İmran, 39.
Çevirisi:
(Zekeriya a.s.) Mihrapta durup namaz kılarken melekler ona şöyle seslendiler.

12- Mihrapta, bu kitabenin altında sağdaki kitabe:
Yâ kâdiye’l- hâcât, yâ kâfiye’l-mühimmât.
Çevirisi:
Ey ihtiyaçları gideren, ey mühim işlere kâfi gelen.

13- Mihrapta bu kitabenin solundaki kitabe:
Yâ hafiyye’l-eltâf, neccinâ mimmâ nehâf
Çevirisi:
Ey gizli lütuflar sahibi, bizi korktuklarımızdan koru.

14- Minber girişinin üstündeki kitabe:
İzâ nûdiye li’s-salâti min yevmi’l-cumu‘ati fe’s‘av ilâ zikrillâh. Cuma Suresi, 9.
Cuma günü namaz için seslenildiğinde, hemen Allah’ı anmaya koşun.5

—–

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi – Yusuf Ziya Paşa Külliyesi ↩︎
  2. 1, 4,5 ve 6 No’lu kitabeler hariç diğer kitabelerin orijinal metinlerinin okunuşunda Engin Mutlu tarafından düzeltme ve eklemeler yapılmıştır. ↩︎
  3. Tüm Kitabelerin çevirisi Engin Mutlu tarafından yapılmıştır. ↩︎
  4. Kürşat Çelik, Keban’da Yusuf Ziya Paşa Külliyesi Vakfı, Fırat Ü. Harput Araştırmaları Dergisi, c. 1, s. 1, 2014. ↩︎
  5. Celil Arslan, Elazığ`daki Türk devri yapıları, Selçuk Ü. S.B.E. Sanat Tar. A.B.D., Y.L.T., 2003. ↩︎
✶ Medya

✶ İlişkili Yerler