Balıklıgöl’ü çevreleyen Halîlürrahman Külliyesi’nin en eski binası olan yapı, gölün güney kıyısının batı köşesine yakın kesiminde yer alan Halîlürrahman Camii’dir. Bazı kaynaklarda, aynı zamanda Urfa’nın en erken tarihli camii olan binayı Abbâsî halifelerinden Me’mûn’un yaptırdığı söylenmekteyse de kitabesinden 608 (M. 1211-12) yılında Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin yeğeni el-Melikü’l-Eşref Muzafferüddin Mûsâ tarafından inşa ettirildiği öğrenilmektedir.

Bizans dönemine ait bir kilisenin yerine yapıldığı sanılan cami, zamanla çeşitli değişikliklere uğrayarak Eyyûbî mimarisine has özelliklerini büyük ölçüde yitirmiş ve 1810 yılında yapılan köklü onarım sırasında da bugünkü şeklini almıştır. Halk arasında Döşeme Camii veya bünyesinde bulunan Hz. İbrâhim’in makamından dolayı Makam Camii adlarıyla da anılır.

Kesme taş mimarisiyle dıştan bir bütün olarak görünen bina aslında iki bölüm halindedir. Kaş kemerli bir kapıdan girilen kutsal su kaynağının önündeki kubbeli kare mekân makam kısmını oluşturur. Dikdörtgen planlı cami kısmında, ortada dört pâyenin taşıdığı pandantif geçişli bir kubbe ile etrafında sekiz çapraz tonozun örttüğü kıble duvarına paralel üç sahnlı bir düzenlemeye gidilmiştir.1

MS. 504 yılında Rahip Urbisyus tarafından Hz. İsa Peygamber’in annesi Hz. Meryem adına, Meryem Ana Kilisesi olarak kayıtlara geçen bir kilise inşa ettirilmiştir. Minare, Selahattin Eyyubi’nin Yeğeni El Melik’ül Eşref Muzafferüddin Musa tarafından 1211–1212 yıllarında onarılmıştır. Yapı, Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) döneminde restore edilmiştir. 1810 yılında yapı kapsamlı bir onarım görmüştür.2

Halîlürrahman Cami’nin dört kitabesi bulunmaktadır.

1- Minarenin batı cephesindeki altı satırlık kitabe şöyledir:
Fi eyyâmi ‘l-Melik el-Eşref
Hâzâ mâ emera bi‘imâretihî ‘Abdü’l-Mün’im elyânâ
Fi eyyâmi Mevlânâ es-Sultân
El-Melik el-Eşref Muzaffer ed-dünyâ
Ve’d-dîn halledallâhu mülkehû
Fî seneti semâne ve sittemie.

Kitabeden, “Bu minarenin Melik Eşref zamanında, onun emri ile Abdi’l-Mün’im elyana tarafından, Allah mülkünü daim etsin Mevlana Sultan Melik Eşref Muzaffereddin zamanında hicri 608 tarihinde (M. 1211) tamamlandı.” anlamı çıkmaktadır.

2- Halîlürrahman Camii minaresinin kuzey cephesindeki altı satırlık kitabe şöyledir:
“Ta’âlâ ismühû
Hâzâ mâ emera bi‘imâretihî el-fakîr ilâ rahmetillâh
‘Abdü’l-Mün’im elyânâ el-Melik el-Eşref fî eyyâmi
Mevlânâ es-Sultân el-Melik el-Eşref el-‘Âlim el-‘Âdil
Muzaffere’d-dünyâ ve’d-dîn Ebü’l-Feth Mûsâ halledallâhu
Mülkehû fi seneti semâniye ve sittemie.”

Kitabeden, “Allah mülkünü daim etsin Melik, Eşref, ‘Alim, ‘Adil, Muzaffere’d-dünya ve’d-din Ebu’l-Feth Musa zamanında, hicri 608 tarihinde (M. 1211) Abdi’l-Mün’im elyânâ tarafından tamir edilmiştir.” anlamı çıkmaktadır.

3- Halîlürrahman Camii doğu kapısındaki iki satırlık kitabe şöyledir:
“Kad ‘ummirâ hâzihi’l-câmi‘i’ş-şerîifeti makâmü Ceddü’l-Enbiyâ
Halîlü’r-rahmân. Sene hamse ve ‘işrûne ve isnâ mietin ve elfün.”

Kitabeden, “Ceddü’l-Enbiyâ İbrahim Halîlürrahman (a.s)’ın makamı olan bu bu camii şerif, H. 1225 (M 1810) tarihinde tamir edilmiştir.” anlamı çıkmaktadır.

4- Halilürrahman Camii’nin batıdaki Hz. İbrahim’in (as) Ateşe Düştüğü Makamın ziyaret kapısındaki üç satırlık kitabe şöyledir:
“Bismillâhirrahmânirrahîm.
Yâ nâru, kûnî berden ve selâmen ‘alâ İbrâhîm
Sene 1288″

Kitâbeden: “Rahman rahim olan Allah’ın adıyla. Ey ateş, İbrahim (as)’a karşı serin ve selamet ol. (Enbiyâ, 69). Sene H. 1288 (M. 1871)” anlamı çıkmaktadır.3 4

—–

  1. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi – Halîlürrahman Külliyesi ↩︎
  2. Şanlıurfa Valiliği – Kültür Turizmi ↩︎
  3. Mahmut Karakaş, Şanlıurfa ve İlçelerinde Kitabeler, Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Md. Yayınları, 2012. ↩︎
  4. Kitabelerin transkripsiyon ve çevirilerinde Engin Mutlu tarafından düzeltme-ekleme yapılmıştır. ↩︎

✶ Medya

✶ İlişkili Yerler