Ferit Paşa Köşkü, Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu tescil fişinde yer alan 1321 tarihine göre miladi 1903 yılında inşa edilmiş; yapının birinci kat eyvan kemeri üzerindeki cas sıvada ise hicri 1318, miladi 1900 tarihi görülmektedir. Yapı, Diyarbakır’ın yazlık köşk geleneğinin günümüze ulaşabilmiş önemli örneklerinden biridir.

Diyarbakır yazlık köşkleri, şehirden uzak, doğayla iç içe, geniş yeşillikler ve bahçeler içinde konumlanan; yaz aylarında dinlenme, ferahlama ve şehir yoğunluğundan uzaklaşma amacıyla kullanılan yapılardır. Ferit Paşa Köşkü de bu geleneğe uygun olarak dışa dönük bir düzenlemeye sahiptir. Suriçi evlerinin içe kapalı, yüksek avlu duvarlı ve mahremiyet merkezli plan anlayışından farklı olarak köşk yapılarında pencereler doğrudan dışarı açılır; oda, eyvan ve havuz gibi öğeler iklimsel koşullara uygun biçimde düzenlenir.

Yapı günümüzde orta avlu etrafında iki ana kütleden oluşmaktadır. Avlunun güneyinde iki katlı ana köşk, kuzeyinde ise tek katlı müştemilat yer alır. Avluya giriş, müştemilat bölümünün ortasındaki kapı boşluğundan ve avlunun doğusundaki kapı boşluğundan sağlanır. Avluda 450 cm x 290 cm boyutlarında bir havuz bulunmaktadır. Ana köşk 8,10 m x 17,79 m ölçülerindedir ve kuzeye yönlendirilmiştir. Orta aksında eyvan yer alır; odalar her iki katta da bu eyvan çevresinde konumlandırılmıştır. Bu yönlendirme, yaz aylarında rüzgârdan yararlanarak serinleme amacına bağlıdır.

Zemin katta merkezde bir eyvan ve çevresinde beş oda bulunur. Birinci katta ise merkezi eyvan etrafında dört oda yer almaktadır. Üst kata, eyvanın batısındaki ve avludan kemerli bir kapıyla girilen merdiven bölümündeki taş basamaklarla ulaşılır. Yapının güneydoğu ve güneybatısındaki bazı odaların malzeme, duvar kalınlığı, pencere biçimi ve kapı açıklıkları bakımından farklılık göstermesi, bu bölümlerin sonradan eklendiğini göstermektedir. Birinci katta daha sonra eklenmiş betonarme bir balkon da bulunmaktadır.

Avlunun kuzeyindeki müştemilat tek katlıdır; bir mutfak, bir giriş aralığı ve bugün yalnızca duvar kalıntıları kalan bir odadan oluşur. Mutfağa doğrudan avludan girilir. Batı duvarında yer alan ocak, günümüzde defineciler tarafından zarar görmüş durumdadır. Müştemilatın ana köşk yapısından farklı dönemlerde yapıldığı; taş malzeme, örgü sistemi, pencere açıklıkları ve duvar kalınlıklarındaki farklılıklardan anlaşılmaktadır.

Ferit Paşa Köşkü bazalt taş malzeme kullanılarak geleneksel yığma yapım sistemiyle inşa edilmiştir. Avluya bakan duvarlarda kesme taş, diğer bölümlerde moloz taş ve kesme taş birlikte kullanılmıştır. Kapı ve pencere kenarları kesme taşla örülmüş, yarım yay kemerli açıklıklar oluşturulmuştur. Kemerlerin üzerinde cas sıva bulunmaktadır. Kapı ve pencere üstlerinde ahşap lento, kapı geçişlerinde bazalt taş eşik kullanılmıştır. Yapının zemini bazalt taşla kaplanmış, ara kat döşemeleri özgün durumda ahşap kirişleme üzerine ahşap kaplama ile yapılmıştır. Ancak özgün döşemelerin yalnızca birkaç örneği günümüze ulaşmıştır. Yapının bazı bölümlerinde ahşap kirişleme ve kaplama üzerine betonarme döşeme eklenmiş, özgün taş ve ahşap bingilerin bulunduğu saçakların bazıları kaldırılarak betonarme saçak yapılmıştır.

Köşkün en dikkat çekici cephesi kuzey cephesidir. Ortalama 17,77 m genişliğinde ve 8,48 m yüksekliğinde olan bu cephe, yapının en özenli ve süslemesi en yoğun bölümüdür. Cephenin orta aksında zemin kat ve birinci kat eyvanları yer alır. Zemin kat eyvan kemeri çok basık sivri kemer biçiminde, birinci kat eyvan kemeri ise iki merkezli sivri kemer biçimindedir. Her iki kemerin kuzey ve iç yüzeylerinde cas sıva bezemeler bulunur. Birinci kattaki pencere lento taşları üzerinde cas sıvadan yapılmış sekiz uçlu yıldız biçimli rozetler vardır. Ayrıca birinci kat eyvanının sağında ve solunda daire içinde ay yıldız ve onu çevreleyen baklava dilimli cas sıva süslemeler görülür. Cephede bant biçimli cas sıva süsleme, taş bingiler, ahşap bingiler, ahşap hatıl ve ahşap kaplama tahtası da yer almaktadır.

Yapı farklı dönemlerde farklı kişiler tarafından kullanılmış, günümüzde şahıs mülkiyetinde ve terk edilmiş durumdadır. Adını, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde Diyarbekir vilayetinde görevlendirilen ilk adliye başmüfettişi Ferit Bey’in bir süre bu köşkte yaşamış olmasından aldığı tahmin edilmektedir. Ferit Bey’in 19. yüzyıl sonlarına doğru ve 20. yüzyıl başlarında Diyarbakır’da görev aldığı düşünülmektedir.

Ferit Paşa Köşkü, 17.08.2009 tarihinde yapılan fotoğraflama ve tescil başvurusu sonrasında, Diyarbakır Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu’nun 528 numaralı toplantı kararıyla 02.02.2011 tarihinde korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilmiştir. Buna rağmen yapı uzun süre bilimsel olarak belgelenmemiş, rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri daha sonra hazırlanmıştır. Zaman içinde bilinçsiz müdahaleler, bakımsızlık ve defineci tahribatı nedeniyle yapının bazı bölümleri çökmüş, kalan bölümleri de ağır hasar almıştır. Özellikle avluya bakan bazı odaların döşemeleri yıkılmış, kuzeydoğudaki odanın avluya bakan cephesi iki kat boyunca çökmüş, eyvan kemerindeki nişler ve lentolar zarar görmüştür.

1952 tarihli hava fotoğrafları ile 1956 tarihli tasarruf krokisi ve tapulama tutanağı, yapının restitüsyon çalışmasında temel kaynaklar olarak kullanılmıştır. Bu belgeler, ilk dönemde yapının T formuna benzer ana köşk kütlesi, önünde havuz ve açıkta yer alan ocaktan oluştuğunu göstermektedir. Daha sonra ocak çevresi duvarlarla kapatılarak mutfağa dönüştürülmüş, avlu duvarları ve avlu taş döşemesi eklenmiştir. Üçüncü dönemde ise kuzey kütlesine müştemilat, güney kütlesinin güney kısmına zemin katta ve birinci katta odalar eklenmiştir. Bu bölümler bir dönemi yansıttığı için restorasyon projesinde kaldırılmaları önerilmemiş, onarımları için müdahale kararları alınmıştır.

Yapı, şahıs mülkiyetinde olduğu ve veraset yoluyla 28 ortağa bölündüğü için onarım girişimleri olumlu sonuçlanmamıştır. Uzun süredir atıl durumda kalan Ferit Paşa Köşkü’nün bir bölümü yok olmuş, zeminin büyük kısmı moloz ve toprak yığını altında kalmıştır. Restorasyon kapsamında temizleme ve söküm, sağlamlaştırma, tamamlama, yenileme ve yeniden yapım müdahaleleri gerekmektedir.

✶ Kaynaklar