Caferbey bölgesinde bulunan bu kilise kalıntısı, doğu-batı doğrultusunda uzanmakta ve üç sahınlı bir plan şemasına sahip olduğu anlaşılmaktadır. Yapı büyük ölçüde yıkılmış, kaplama taşlarının önemli bir bölümü sökülmüştür. Girişin batı cephede yer aldığı, kuzey duvarında ise niş izlerinin bulunduğu anlaşılmaktadır. Kilisenin çevresi bir dönem sonradan inşa edilen konutlarla kapatılmış, ancak bu yapılar günümüzde ortadan kaldırılmıştır.
Kilisenin inşa tarihi henüz belirlenmemiştir. Yapıyı güvenilir biçimde tarihlendiren bir arkeolojik inceleme veya onu açıkça tanımlayan bir yazıt bulunmamaktadır. Bununla birlikte kilisenin bulunduğu Caferbey–Battalaltı bölgesi, Kayserili Büyük Basileios tarafından Caesarea yakınlarında kurulan Basileias adlı yardım ve bakım kompleksinin muhtemel konumu açısından dikkat çekmektedir.
Basileias, muhtemelen yaklaşık 370 yılından itibaren aşamalı olarak ortaya çıkmış, Caesarea yakınlarında bulunan çok yapılı bir kompleksti. Basileios’un ptōchotropheion, yani özellikle çaresiz ve başkalarının yardımına bağımlı insanlar için bir bakım ve geçim kurumu olarak adlandırdığı kompleks; dinî cemaat hayatını, konaklamayı, yatılı hasta bakımını, hekim tedavisini, çalışmayı ve ekonomik ihtiyaçların karşılanmasını bir araya getiriyordu. Ağır biçimde şekil bozukluğuna uğramış ve dönemin anlayışına göre lepralı kabul edilen kişiler, kompleksin özel olarak ağırlık verdiği grubu oluşturuyordu. Bununla birlikte antik kaynaklarda kullanılan “lepra” kavramı yalnızca günümüzde Hansen hastalığı olarak bilinen rahatsızlığa karşılık gelmek zorunda değildir.
Basileias’ın ortaya çıkışının önemli arka planlarından biri, yaklaşık 368–370 yıllarında yaşanan ağır kıtlık ve iaşe kriziydi. O sırada henüz presbyteros olan Basileios, varlıklı kişileri ellerindeki stokları paylaşmaya yönlendirmiş, ihtiyaç sahiplerini tek bir yerde toplamış ve kitlesel yemek dağıtımı düzenlemişti. Bu acil yardım faaliyeti, muhtemelen Basileias için önemli bir örgütsel ve ahlaki itici güç oluşturdu. Ancak antik kaynaklar bu faaliyeti açıkça kompleksin kuruluş sebebi olarak göstermez.
Basileios’un 370 yılında episkoposluğa yükselmesinden sonra yardım faaliyetleri kalıcı biçimde kurumsallaştırılabildi. Philip Rousseau, İmparator Valens’in 370 yılının ilkbaharında Caesarea’da bulunmuş olabileceğini ve daha iyi belgelenmiş ziyaretini 372 yılındaki Epifani yortusunda gerçekleştirdiğini belirtir. Daha sonraki bir dönemde yazan Theodoretos’a göre Valens, ağır bedensel bozuklukları bulunan ihtiyaç sahiplerinin yararına Basileios’a değerli chōria, yani araziler veya kırsal mülkler tahsis etti. Bu tahsisin kompleksin üzerine kurulduğu araziyi mi, ekonomik olarak kullanılabilecek mülkleri mi yoksa esas olarak bu mülklerin gelirlerini mi kapsadığı bilinmemektedir. Desteğin Valens’in hangi ziyareti sırasında sağlandığı da açık değildir.
Basileios’un 94 numaralı mektubu, o tarihte oldukça kapsamlı olmakla birlikte yapım süreci henüz tamamlanmamış bir kompleksi tasvir eder. Mektubun geleneksel olarak yaklaşık 372 yılına tarihlendirilmesi bütünüyle kesin değildir. Buna karşılık 150 numaralı mektup, 373 yılının sonundan önce Caesarea yakınlarında oturulabilir durumda bulunan ve düzenli olarak ziyaret edilen bir ptōchotropheionun varlığını gösterir. Bu durum kuruluşun düzenli ve yerleşik bir işletmeye kavuştuğunu kanıtlar; bütün yapıların tamamlanmış olduğunu göstermez. Yaklaşık 375 yılında sözü edilen anma, kanıtlanmış bir açılış veya kutsama anlamına gelmez. Kuruluş, Basileios’un ölümünden sonra da varlığını sürdürmüş ve 5. yüzyılda da belgelenmiştir.
Basileios’un 94 numaralı mektubunda bir oikos euktērios, yani Hristiyan ibadet yapısı anılmaktadır. Bu yapı bir kilise, şapel veya oratoryum olabilir; ancak kesin mimari biçimi ve ithaf edildiği kutsal kişi bilinmemektedir. Oikos euktērios kavramı tek başına bir manastırı tanımlamaz. Caferbey–Battalaltı’daki kalıntının bir kiliseye ait olması, onu Basileias’ın kaynaklarda anılan ibadet yapısıyla ilişkilendirme bakımından bölgedeki en özgül arkeolojik gösterge hâline getirmektedir. Bununla birlikte yalnızca yapının kilise olması, onun Basileias’a ait olduğunu kanıtlamaz.
Kompleks içinde ayrıca yönetici ile “Tanrı’nın hizmetkârları” için ayrılmış yaşam alanları bulunuyordu. Bu kişiler muhtemelen din adamları, asketik hayat sürenler veya diğer dinî görevlilerdi. Yabancılar, yolcular ve bakıma ihtiyaç duyan hastalar için konaklama alanları; bakım görevlileri ve tıbbi hizmet sunan kişiler; taşıma hayvanları ve refakatçiler; zanaatlar, çalışma araçları, atölyeler ve bunlar için gerekli diğer yapılar da kompleksin unsurları arasındaydı.
Bu bilgiler, Basileias’ın güvenilir biçimde bilinen asgari yapı ve işlev envanterini oluşturur; bütün yapıları kapsayan eksiksiz bir mimari liste değildir. Mutfakların, su ve erzak teminine yönelik düzenlemelerin, yıkanma alanlarının, tuvaletlerin ve ahırların böyle bir işletme için işlevsel açıdan bulunması muhtemeldir. Buna karşılık bağımsız yetimhanelerin, yaşlı bakım evlerinin, okulların, eczanelerin veya tıbbi uzmanlık bölümlerinin varlığı kanıtlanmamıştır. Basileios’un hayvanlar, refakatçiler ve çalışma araçları gibi ayrıntılara yer vermesine rağmen bu tür büyük ve bağımsız kuruluşları anmaması, sonraki dönemlerde ortaya konulan çok geniş kapsamlı rekonstrüksiyonlara karşı dikkate alınması gereken ciddi bir karşı kanıttır.
Kompleksin en önemli sürekli sakin grubunu muhtemelen ağır biçimde şekil bozukluğuna uğramış ve lepralı kabul edilen kişiler oluşturuyordu. Bu insanlar daha önce ailelerinden, evlerinden ve kamusal alanlardan dışlanmıştı. Bununla birlikte Basileias yalnızca bir leprosorium değildi. Basileios’un 94 numaralı mektubu yabancıları, yolcuları, hastalık nedeniyle genel olarak bakıma ihtiyaç duyan kişileri, bakım görevlilerini ve tıbbi hizmet sunan kişileri de açıkça anar.
Basileias modern anlamda bir genel hastane de değildi. Bütün hastaların kabul edildiğine, tıbbi uzmanlık bölümlerinin bulunduğuna, sabit bir yatak sayısına veya sürekli olarak çalıştırılan bir hekimler kuruluna dair kanıt yoktur. Bu nedenle Basileias en uygun biçimde, episkoposluk idaresi altında bulunan, asketik bir karakter taşıyan ve leprosorium ile uzun süreli bakım işlevlerine özel ağırlık veren bir yardım ve bakım kompleksi olarak tanımlanabilir.
Basileias, dünyanın tartışmasız ilk hastanesi olarak kabul edilemez. Basileias’tan önce Roma askerî hastaneleri, köleler için hasta bakım birimleri, Asklepieionlar ve manastırlara ait hasta odaları bulunuyordu. Ancak bu eski kuruluşlar çoğunlukla askerlerle, kölelerle veya kapalı bir cemaatin mensuplarıyla sınırlıydı. Asklepieionlarda kültle bağlantılı iyileştirme ritüelleri ön plandaydı; kutsal alan içinde düzenli hekim tedavisi sunulduğu kesin olarak kanıtlanmamıştır.
Basileias’ın özel tarihsel önemi, askerî, ev içi veya manastıra bağlı bir cemaatin dışında kalan ihtiyaç sahipleri için yatılı barınmayı, örgütlü bakımı, tıbbi tedaviyi ve hayır amaçlı yardımı kalıcı biçimde bir araya getiren en erken ve en ayrıntılı biçimde belgelenmiş Hristiyan kuruluşlarından biri olmasından kaynaklanır. Bununla birlikte bütün hastalara açık olup olmadığı ve bütün hizmetlerin tamamen ücretsiz sunulup sunulmadığı açıkça aktarılmamıştır.
Basileias’ın kesin konumu güvenilir biçimde belirlenememiştir. Ancak genel yerleşim özelliği, Geç Antik Çağ’a ait üç anlatımdan hareketle görece açık biçimde tanımlanabilir. Nazianzoslu Gregorios, kendisinin “yeni şehir” olarak adlandırdığı kompleksi görmek için “şehirden biraz dışarı çıkılması” gerektiğini söyler. “Yeni şehir” ifadesi düzenli bir şehir mahallesini değil, yardım kompleksinin kendisini tanımlar. Bu adlandırma retorik bir nitelik taşır ve göksel Kudüs’e gönderme yapacak biçimde abartılmış olabilir.
Nyssalı Gregorios, kompleksi “şehrin yakın çeperindeki çadır” veya “şehrin yakın çeperindeki tabernakl” olarak adlandırır. Bu sözler Basileias’ın çadırlardan oluştuğu anlamına gelmez; Basileios’u Musa ve Kitâb-ı Mukaddes’teki Ahit Çadırı ile karşılaştırır. Topografik açıdan belirleyici kavram proasteiondur. Bu kavram, yoğun biçimde yapılaşmış şehir merkezinin dışında kalan, ancak şehre yakın bir çeper veya dış yerleşim alanını tanımlar. Böyle bir alanın geniş tutulmuş bir sur kuşağının mutlaka dışında bulunması gerekmez. Basileios’un ptōchotropheionu “Caesarea yakınında” olarak tanımlaması da bu konumla uyumludur. Yazılı kaynaklardan yalnızca şehre yakın bir çeper konumu kesin olarak anlaşılabilir; belirli bir yön veya ana yön adı verilmez.
Daha ayrıntılı bir konumlandırma yapılırken 4. yüzyıldaki Caesarea’nın muhtemelen kompakt ve açık biçimde sınırlandırılmış bir şehir olmadığı dikkate alınmalıdır. Eski yerleşim ağırlık merkezinin muhtemelen Eskişehir–Beştepeler’in güney kesiminde bulunduğu, yapılaşmanın ise birkaç yüzyıl boyunca ovada kuzeye doğru kaydığı ve yoğunlaştığı düşünülmektedir. Günümüzdeki İç Kale, Basileios dönemindeki Caesarea’nın güvenilir sınırı veya merkezi olarak kabul edilemez.
Basileias, eski güney şehir merkezinin hemen dışında, oluşmakta olan kuzey yerleşim ağırlık merkezinin kenarında veya bu iki alan arasında kalan, şehre yakın bir çeper kuşağında bulunmuş olabilir. Somut yapı kalıntıları dikkate alınmasa bile eski ve yeni yerleşim alanları arasındaki batı veya güneybatı yönündeki bir geçiş bölgesi topografik açıdan mümkündür. Ancak bu bölgenin şehre yakın diğer bütün çeper kesimlerinden açık biçimde daha muhtemel olduğu söylenemez.
Caferbey–Battalaltı bölgesinde bulunan yapı kalıntıları, burayı günümüzde Basileias için en güçlü somut konum adayı hâline getirmektedir. Bölgede kilise olduğu anlaşılabilen, henüz tarihlendirilmemiş bu yapı kalıntısı, onun yakınında işlevi belirlenememiş büyük bir yapı ve daha güneyde muhtemelen Antik Çağ’a veya Bizans dönemine ait bir hamamın kalıntıları bulunmaktadır.
Kilise kalıntısı, Basileios’un açıkça bir ibadet yapısından söz etmesi nedeniyle kalıntı grubundaki en özgül göstergedir. Yakındaki büyük yapı konut, misafirhane, idare veya hasta bakımı işlevlerinden birine sahip olmuş olabilir. Hamam yapısı kompleksin bir parçası olabilir, daha eski bir Roma hamamı olarak devralınmış olabilir, sonradan eklenmiş olabilir veya Basileias’tan bağımsız biçimde kullanılmış olabilir.
Eski ve yeni yerleşim alanları arasındaki genel geçiş konumu, yeniden oluşturulan şehir gelişimine dayanmaktadır. Caferbey–Battalaltı’daki kilise ve çevresindeki diğer yapı kalıntıları ise bu geniş topografik hipotezi belirli bir alan üzerinde somutlaştırmaktadır. Ancak güvenilir tarihlendirmelerin, arkeolojik kazıların, yazıtların ve yapılar arasında kanıtlanmış mimari bağlantıların bulunmaması nedeniyle bu kalıntıların Basileias ile özdeşleştirilmesi gerekçeli, fakat henüz kanıtlanmamış bir hipotez olarak kalmaktadır. Kesin bir değerlendirme yapılabilmesi için alanda sistemli arkeolojik kazı gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
