1890 yılında suyunu Atpazarı Maksemi’nden temin etmeye başlamıştır.

1924 Ankara Haritası’nda ‘Derçatoğlu Mustafa Çeşmesi’ adıyla bir çeşme kaydedilmiştir. Elmadağ su hattı üzerinde bulunan çeşme, Boşnak Mahallesi’nin kuzeyinde görülmektedir. Bugün de varlığını koruyan çeşme, eski Ulucanlar Hapishanesi’nin önünde bulunduğu için ‘Hapishane Çeşmesi’ adıyla bilinmektedir. Günümüzde Sakarya Mahallesi sınırları içinde bulunan çeşme, Ulucanlar Caddesi üzerindedir. Ulucanlar Göz Hastanesi ile Ulucanlar Cezaevi Müzesi arasında bugün otopark olarak kullanılan alanın ön tarafında yer almaktadır.

Çeşmenin, Hicri 1303 (Miladi, 1885) yılında yapıldığı üzerinde bulunan 3 satırlık mermer kitabeden anlaşılmaktadır. Kitabenin metni şöyledir: “Paşa Ağazade Hacı İbrahim Efendi’nin biraderi merhum Mustafa Efendi namına inşa edilmiş çeşmedir. Sene 1303”. Kitabe metninin Latin alfabesine çevrilmiş hali günümüzde bir plaka halinde Altındağ Belediyesi tarafından çeşme üzerine monte edilmiştir (2018). Derçatoğlu Mustafa Bey ile kitabede adı geçen Mustafa Bey’in aynı kişiler olduğu anlaşılmaktadır.

Dikdörtgen planlı olan çeşmenin ön yüzünde düzgün yüzeyli kesme blok taşlar, arka yüzünde ise moloz taşlar kullanılmıştır. Ankara andezitinden yapılmış olan çeşmenin ortasında yer alan bir silme, çeşmeyi iki bölüme ayırmıştır. Alt bölümde, kenarı çerçevelenmiş dikdörtgen biçimli bir blok, ayna taşı olarak koyulmuştur. Günümüzde kullanım dışı olan çeşmenin lülesi yerinde değildir. Dikdörtgen biçimli, yekpare yalak taşının içi beton atılarak doldurulmuştur. Üst bölümde ise aynı şekilde kenarları çerçevelenmiş bir blok taş daha vardır. Bu taş üzerine çeşmenin kitabesi yerleştirilmiştir. Çeşmenin yan kenarlarında, düşey olarak yerleştirilmiş, sütun etkisi yaratan blok taşlar kullanıldığı görülmektedir. Çeşmenin üstü, profilli bir silme ile sonlanmaktadır. Çeşmenin eski bir fotoğrafında, üzerinin kırma kiremit çatıyla kapatıldığı görülmektedir. Bu çatı ve saçak günümüzde mevcut değildir.

Osmanlı Dönemi’nde Ankara’nın Mahalle Çeşmeleri

Kitabede şunlar yazmaktadır:

Paşa Ağazade Hacı İbrahim Efendi’nin biraderi merhum Mustafa Efendi namına inşa edilmiş çeşmedir. Sene 1303 (1885)

✶ Medya

✶ İlişkili Yerler

✶ Kaynaklar