Basret Dergâhı, kuruluş tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte 1820’li yıllarda Şeyh Hâlid-i Cezerî tarafından kurulmuştur. Dergâh, kuruluşundan itibaren tedris ve irşad faaliyetlerinin birlikte yürütüldüğü bir ilim ve irfan merkezi olarak faaliyet göstermiştir.

Dergâh bünyesinde büyük bir mescid, bu mescide bağlı bir medrese ve bir dergâh yer almaktadır. Bu yapı topluluğu, ilmî eğitim ile tasavvufî eğitimin birlikte sürdürüldüğü bir düzen içerisinde kullanılmıştır. Dergâhta mânevî eğitim alan müridler, itikâf ile bazı zikir ve riyâzet uygulamalarını “İbrahim b. Ethem Mağarası” olarak adlandırılan mekânda gerçekleştirmiştir. Yapıların plan özellikleri, kullanılan malzemeler, süsleme unsurları, kitabe, pencere düzeni ve iç mekân özelliklerine dair kaynakta ayrıntılı bilgi yer almamaktadır.

Basret Dergâhı’nda Sıbğatullah Arvâsî, Şeyh Sâlih-i Sıpkî ve Şeyh Hâmid-i Mardinî gibi Doğu ve Güneydoğu Anadolu ilim ve irfan hayatında iz bırakmış sûfîler eğitim almıştır. Dergâhta görev yapan mürşidler zamanla “Basret Şeyhleri” adıyla anılmıştır. Bu dergâhtan yetişen halifeler aracılığıyla Nakşbendîliğin Hâlidiyye kolu çeşitli bölgelerde varlığını sürdürmüştür.

Basret Dergâhı, 1925 yılında tekkelerin kapatılmasıyla resmî olarak kapatılmış, 1926 yılında ise dergâhın kapatılması amacıyla yapılan fiilî müdahale sonucunda faaliyetleri tamamen sona ermiştir.

Şeyh Hâlid-i Cezerî

Şeyh Hâlid-i Cezerî (ö. 1839), Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî’nin önde gelen halifelerinden biridir. Medrese tahsilini Cizre’deki Kırmızı Medrese’de tamamladıktan sonra Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî’nin yanında mânevî eğitimine başlamış, seyr u sülûkunu tamamlamasının ardından kendisine tasavvufî icâzet verilmiştir. Şeyhi tarafından özellikle Cizre halkının irşadıyla görevlendirilmiş ve bu vazife tamamlanmadan Cizre’den ayrılmaması istenmiştir. Cizre’de yürüttüğü irşad faaliyetlerinin tamamlandığına kanaat getirdikten sonra yeni bir merkez kurma arzusuyla Basret’te mescid, medrese ve dergâh inşa etmiş; burada tedris ve irşad hizmetlerini birlikte yürütmüştür. Şeyh Hâlid-i Cezerî’nin irşad faaliyetleri sonucunda birçok âlim ve ârif yetişmiş, kendisi bölgenin tanınmış ilim ve irfan şahsiyetlerinden biri hâline gelmiştir. Şeyh Hâlid-i Cezerî, 1839 yılında vefat etmiştir. Kabrinin üzerine Mardinli ustalar tarafından kubbeli bir türbe inşa edilmiştir. Türbe, vefatından sonra bölge halkı tarafından ziyaret edilen önemli bir ziyaret mekânı hâline gelmiştir. Şeyh Hâlid-i Cezerî’nin erkek evladı bulunmamış, üç kızını halifeleri veya aile çevresinden kişilerle evlendirmiştir. Kendisinden sonra Basret Dergâhı’nın postnişînliği damadı olan Şeyh Sâlih-i Sıpkî tarafından yürütülmüştür. Şeyh Hâlid-i Cezerî, Şeyh Sâlih-i Sıpkî ve Şeyh Hâlid-i Zibârî’nin mezarları ve türbeleri Basret’te bulunmaktadır.

✶ Kaynaklar