Helvacı Dede Şıh Mescidi’nin kesin inşa tarihi bilinmemektedir; ancak plan ve mimari özellikleri erken dönem mescitleriyle benzerlik göstermektedir. Yapı kare planlı olup moloz taş kullanılarak inşa edilmiştir. Rivayete göre mescit, 13. yüzyılda Kapadokya fatihi olarak bilinen Turesan-ı Veli’nin davetiyle Kayseri’ye gelen gönül dostu Şeyh Hemmet Hü’l Ülvan’ın irşad faaliyetleriyle ilişkilendirilir. Şeyh Hulvan’a dair anlatılan meşhur menkıbede, Hac’da bulunan Tur Hasan Bey’in annesinin sıcak helva temennisi üzerine, bu helvanın Mekke’ye ulaştırılması mucizevi bir olay olarak aktarılır. Bu hadiseden sonra Şeyh Hulvan, halk arasında “Helvacı Dede” ismiyle anılmaya başlanmıştır.

Mescidin mimari yapısında batı cephesinde yer alan girişten ulaşılan harimde, ortada kare planlı bir ayak, yanlarda yarım ayaklara oturan kıbleye paralel iki sivri kemeri taşır. Sekizgen gövdeli sütunlar kare kaidelere oturur ve başlıkları baklava dilimli üçgen motiflerle süslenmiştir. Kemer aynalarında yuvarlak kabartmalar yer alır. Yapı, sade bir bezeme anlayışına sahiptir; yalnızca kemer ve sütun başlıklarında sınırlı süsleme görülür. Güneybatı köşedeki minare, kesme taştan inşa edilmiş olup taş kaide üzerine oturtulmuş, sekizgen peteği üç sıra silme ile sivrilen külaha bağlanmış ve külahın ucuna bakır alem yerleştirilmiştir.

Mihrap ve minber son onarımlarla özgünlüklerini yitirmiş, kuzey bölümüne yarım bir mahfil eklenmiştir. Günümüzde ibadete açık olan mescit, geçirdiği onarımlara rağmen hem tarihî menkıbesi hem de özgün mimarisiyle Kayseri’nin önemli dini yapılarından biri olmaya devam etmektedir.