Şanlıurfa Kalesi’nin kuzeydoğu istikametinde bulunan ve külliye bütünlüğü içinde bulunan, kesme ve moloz taştan inşa edilen dikdörtgen bir plana sahip Mevlid-i Halil Camii, kitabesine göre 1523 yılında yaptırılmıştır. Kuzey istikametinde yuvarlak kemerli, kadın ve erkek girişleri olarak ikiye ayrılmış iki giriş bulunmakta olup, her ikisinin de üzerinde kitabeler bulunmaktadır. Kadın mescidi mağara içerisindedir. Erkek mescidinin güney duvarı üzerinde yarım daire biçimli mihrap, güney duvar içerisi oyularak yapılan merdivenli minber, kuzey istikameti girişinin üzerinde kadınlar mahfili bulunmakta olup, batı duvarı üzerinde sivri kemerli camekân ile kapatılmış niş içerisinde (çilehane) dini eşyalar mevcuttur. Yapının güneydoğu köşesinde, silindirik gövdeli minyatür minare görülmektedir.

Hz. İbrahim’in doğduğuna inanılan ve manevi değerinden dolayı Hz. İbrahim’in makamı olarak kabul edilen Mevlid-i Halil Mağarası’nın yanına yapıldığı için camiye Mevlid-i Halil adı verilmiştir. Cami üzerindeki bilgiye göre yapı, pagan tapınağından 150 yılında kiliseye (Hristiyanlar Kilisesi) çevrilmiştir. Osmanlı Dönemi’nde Muhammed Salih Paşa tarafından 1523 yılında camiye dönüştürülmüştür.1

Tarihi yapı, mevcut kaynaklara göre beş büyük evre geçirmiştir. İlk olarak Selevkoslar döneminde alana bir tapınak yapılmıştır. Yahudilik döneminde aynı alanda bir havranın varlığından bahsedilir. Hıristiyanlığın ilk dönemlerinde, MS 150 yılında, aynı alana Hıristiyanlar Kilisesi adında bir kilise inşa edilmiş; Bizans döneminde ise buraya Urfa Ayasofyası yapılmıştır. Son olarak; Osmanlı döneminde, Muhammed Salih Paşa tarafından 1523 yılında bir cami inşa edilmiştir. 1980’li yıllarda ise tarihi Mevlid-i Halil Camii’nin bitişiğine daha büyük yeni bir cami yapılmıştır.2

Mevlid-i Halil Külliyesi bütünlüğünde bulunan ve Mevlid-i Halil Camii kitabeleri olarak adlandırılabilecek 15 kitabe bulunmaktadır.

1. Mevlid-i Halil Camii’nin doğudaki imam odası yanındaki altı satırlık kitabe şöyledir:
Bilâd-ı hayr-i halkillâh olan şehr-i Ruhâ’dır bu
Zülâl-i mu‘cez-i cârî makâm-i enbiyâdır bu
Hicaz (u) Kudüs’den gayri makâmlardan ûlâdır bu
Letâfette şerâfette müzeyyen dilküşâdır bu
Bu mevlûd-i Halîlullâh ki ceddi’l-enbiyâ’dır bu
Halîl’e ateşi berd (u) selâm eden Ruhâ’dır bu.

2. Caminin doğudaki müezzin odasının yanındaki sekiz satırlık kitabe şöyledir:
Evvelâ şehr-i Medîne mesken-i Fahrü’l-enâm
Gülşen-i câyi mübârek ravza-i dârü’s-selâm
Kiblegâh-ı cümle ‘âlem sâniyen beytü’l-haram
Sâlisen beytü’l-mukaddes mecma‘ü reşk-i kirâm
Bu riyâz mevlûd-i pâk-i Halîl-i Kibriyâ
Bu gülistân-ı sa‘âdet kûyi ceddi’l-enbiyâ
Mevlûd-i pâk-i Halîl verdi Ruhâ’ya ihtirâm
Nâr-i Nemrûd’u Halîl eyledi dârü’s-selâm

3. Caminin doğudaki müezzin odası içerisinde kapı üzerindeki dört satırlık inşa kitabesi şöyledir:
Bismillâhirrahmânirrahîm. Nasrün minallâhi ve fethün karîb ve beşşiri’l-mu’minîn.
Ya Muhammed, Ya ‘âlimen bihâli (…) Yâ hafî el-eltâafu neccinâ minmâ nehâfu (…)
Mevlûd-i Hazret-i İbrâhim Halîl aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm ve kad benâ hâze’l-‘imâret fî eyyâmi es-Sultân el-Hân es-Sultân Süleymân ibni es-Sultân Selîm
Halladallâhu mülkehû ve hilâfetuhû biyedi el-fakîr Muhammed Sâlih Paşa fî şehri rebi’ül-âhir sene H. 929 (M. 1522-23)

4. Caminin kapısı üzerindeki üç satırlık kitabe şöyledir:
1. Cenâb-ı Mahmûd oğlu Mahmâd Ağa
Hemîşe uhreviyyen hayr h’âhân
Şu câyi görücek cüzince müzlim
2. Bu nev ta‘mir ile kıldı handân
Bu hayr âsârı hayre eyle nâil
Âyâ ey vâhib el-âmâl-ı Rahmân
3. Gelince dört Nâtık çıkdı târih
fi sene H. 1269 (M. 1852-53)

5. Camiinin duvarı üzerindeki iki satırlık kitabe şöyledir:
Çırâğ-ı mescid mihrâb minber
Ebûbekir Ömer Osmân u Haydar

6. Caminin haziresinin kapısı üzerindeki kitabe şöyledir:
Lailâhe illallah Muhammedün Rasûlullâh
Geldi üçler dedi ‘acîb târihini
Nasrun minallâhi ve fethün karîb
Allâh

7. Hazirenin doğu kapısı üzerindeki kitabe şöyledir:
Açıldıkça kapansın çeşm-i ‘ad
Bi hakkın sûre-i innâ fetahnâ

8. Avludaki türbe üzerindeki kitabe şöyledir:
Dergâh-ı pâk
Ğavs el-a’zam sultân-ı külli’l-evliyâ
Hazret-i Abdulkâdir el-Geylânî kaddesallâhu sırrahü’l-a‘lâ

9. Avlunun güney duvarının doğusundaki dört satırlık kitabe şöyledir:
Ruhâlı mevlidde ta‘zim edüb hücre binâ kıldı
Cenâb-ı Ahmed Bican Paşa-yı hulûs ârâ
O kim etmiş füyûzât-i Halîlullâh’ı isticlâb
Necât ile mübeşşerdir iki ‘âlemde hakka
sene H. 1272 (M. 1855-56)

10. Avlunun güney duvarında türbenin yanındaki on satırlık kitabe şöyledir:
Bu dergâh-ı Halîl’in hâdiminden
Kılub sarf-i himem Derviş Mûsâ
Makâm-ı Mevlîd-i Pâk-i Halîl’de
Edüb bu hücreyi ‘îmâr (u) inşâ
Hudâ elbet zâyi‘ etmez ecrin
Kelâm-ı Hakk eder bu sırrı iymâ
Heman bâni ile sâkinlerine
Şefi‘ ede Halîlullâh’ı Mevlâ
Verdi cevherle bu târih bil hakk
Ne dilkeşdir şu hücre hub u ra‘nâ
Sene H. 1305 (M. 1887-88)

11. Caminin ziyaret girişi kapısı üstündeki ilk kitabe şöyledir:
1- Elâ ya hâkime’ş-şer‘i’l-mu‘allâ
Lienneke fî külli’l-‘ulûmi habîruhâ
Ve ente’lezi u’tiyte re’yen ve hikmeten
2- Ve inneke fî ilmi’ş-şeri‘ati tûruhâ
Kad ‘ammerehâ min ünâsin seyyiden
Muhammedü’l-Mes‘ud fehüve müniruhâ
3- Ve târihuhâ el-hüsnâ bihakimin eşrekat
Ve dâre ‘alâ merri’z-zamâni mürûruhâ
Sene H. 1231 (M. 1815-16)

12. Caminin ziyaret girişi kapısı üstündeki ikinci kitabe şöyledir:
Bismillahirrahmanirrahim
1. Emera bi‘imâreti hâze’l-makâmi’ş-şerîfi fî eyyâmi’s-Sultâni’l-a‘zami ve’l-meliki’l-mu‘azzam ( … ) halladallâhu mülkehû ve saltanâtehû cemâlü milletin ve devletin ve’d-dini (..) (…)
2. El-mevtü ke’sün küllü nâsin şaribuhu ve’l-kabru babu küllü nasin dahiluhu, Kale Nebi (s.a.s) küllü nâsin neyamu fe-izâ matû intebehu. Sadaka resulullâh. Medâ ömrün vefâte minnî el-matlûbu ‘ala’allâhi el-fakîir Fahrüddin bâni ustâd İsmâ’il (…) fi sene (…)

13. Caminin minare kaidesindeki kitabe şöyledir:
Velâdetgâh-ı ceddi’l-enbiyâda
Züleyhâ kurdu bu kuds-i esâsı
Şefi‘ olsun ona rûz-i cezâda
Cenâb-ı Kibriyâ’nın enbiyâsı
Ararken sırr-ı mevcûdu Halîl’in
Beşikden göklere erdi bükâsı
Çıkıp nüh tâkı mu‘cem mısrâ‘ından
Asıldı ‘arşa bu mu‘cez du’âsı
Huzur-i kudse yükselsün bu yerden
Du‘âtü müslimînin hoş sadâsı
Miftâhizâde Hasan Efendi
24 Ağustos 1932
22 Rebi’ül-evvel 1351

14. Yeni Caminin avlu kapısı kitabesi şöyledir:
Makâm Câmi‘inin vaktâ ki dar geldi namazgâhı
Zarûret hâsıl oldu tevsi‘ etmek çimengâhı
Ahâlî yardımiyle bunu inşâ eyledi dernek
Dedim târihine emnen ziyâret kıl şu dergâhı
Sene 1396 (M. 1975-76)3

15. Yeni Caminin ikinci avlu kapısı kitabesi şöyledir:
Bismillahirahmanirrahîm
Kâle’n-Nebiyyü ‘aleyhi’s-selâm.
‘Accilû bi’s-salâti kable’l-fevt ve ‘accilû bi’t-tevbeti kable’l-fevt.
H. 1396 (M. 1975-76)

—–

  1. Şanlıurfa Kültür Atlası – Mevlid-i Halil Camii ↩︎
  2. Türkiye Kültür Portalı – Mevlid-i Halil Camii ↩︎
  3. Mahmut Karakaş, Şanlıurfa ve İlçelerinde Kitabeler, Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Md. Yayınları, 2012. ↩︎

✶ Medya

✶ İlişkili Yerler