1924 Ankara Haritası’nda, ‘Paşa Çeşmesi’ adıyla kaydedilmiş bir çeşme görülmektedir. Hanımpınarı su hattı üzerinde bulunan çeşme günümüze ulaşmamıştır. Çeşmenin yeri, Talatpaşa Bulvarı üzerinde bulunan İnönü İlköğretim Okulu’nun kuzeydoğu yönünde arka tarafına denk gelmektedir. Buradaki İpçi Sokak’a girildiğinde sol taraftadır. Bugün çeşmenin bulunduğu alan boştur. Ancak burada tuğla örgü olarak yapılmış, üstü sıvalı, küçük bir çeşme kalıntısı yer almaktadır. Çeşmenin, günümüzde var olmayan bir evin avlu duvarına yaslandığı anlaşılmaktadır. Bu kalıntının Paşa Çeşmesi ile bir bağlantısı olduğu sanılmamakla birlikte, Paşa Çeşmesi ortadan kalktıktan sonra onun yerine ya da çok yakınına yapılmış olabileceği düşünülebilir.
Paşa Çeşmesi hakkında elimizde bilgi bulunmamaktadır. Yıldız Albümleri’nde yayınlanmış eski bir fotoğrafı üzerinden yorum yaparak, çeşmenin ilk yapıldığı dönemlerde 2 taraflı olduğu ve her iki yüzünün de kullanıldığı anlaşılmaktadır. Bir tarafının hayvanlara diğer tarafının insanlara ayrılmış olması muhtemeldir. Çeşme ana gövdesinin üzerine çeşmenin her iki yüzüne de geniş bir saçak oluşturacak şekilde, üçgen alınlıklı, kırma kiremit bir çatı yerleştirilmiştir. Çeşmenin bir yüzünde daha geniş tutulan saçak bölümü, önde 2 ahşap direkle taşınmıştır. Köşeli yapıları olduğu görülen ahşap direklerin altlarına silindirik biçimli yarım sütunlar destek olarak yerleştirilmiştir. Ahşap direklerin taşla buluştuğu noktalarda ahşaptaki yıpranma, çeşmeye gelenlerin hayvanlarını buraya bağlamalarından kaynaklanmış olmalıdır. Çeşmenin diğer yüzünde bulunan saçak daha kısa ve desteksizdir. Çeşmenin tavanı tarafından taşınmaktadır. Çeşmenin ön yüzlerinde kesme ve devşirme mermer taşlar birlikte kullanılmıştır. Ön yüzleri bağlayan dolgu moloz taşlarla sağlanmıştır. Çeşmenin fotoğrafta görünen yüzünde mihrap nişi biçiminde fazla derin olmayan bir niş yer almaktadır. Nişin kenar bölümlerini oluşturan taşlar, dikey yerleştirilerek sütun görünümü yaratılmıştır.
Kaynak: Osmanlı Dönemi’nde Ankara’nın Mahalle Çeşmeleri – İbrahim Yavuz İşçen
