Emir Bedrüddin Camii, önündeki andız ağacından dolayı halk arasında Andızlı Camii, Osmanlı döneminde ise Alanya Şehir Camii (Câmi-i Şehr-i Alâiyye) adıyla da anılmıştır. Cami kitabesine göre H. 676 (1277–1278) yılında Bedrüddin lakaplı, Ebü’l-Meâlî unvanlı Sahiller Emiri (Emîrü’s-sevâhil) Ömer b. Emîri’l-Hâc tarafından inşa ettirilmiştir. Kitabede hükümdarın şahıs adı değil, yalnız “es-sultânü’l-a‘zam Gıyâsü’d-dünyâ ve’d-dîn” unvanı yazılıdır. Bu unvan birden fazla Selçuklu hükümdarınca kullanılmış olmakla birlikte H. 676 tarihi doğrudan III. Gıyâseddin Keyhüsrev’in saltanatına (1266–1282) denk geldiğinden kitabede kastedilen sultanın III. Gıyâseddin Keyhüsrev olduğu güvenilir biçimde belirlenebilmektedir. Kitabede “Bedrüddin” Ömer’in lakabı, “Ebü’l-Meâlî” ve “Emîrü’s-sevâhil” ise unvanlarıdır; babasının şahıs adı verilmemiş, Emîrü’l-Hâc unvanıyla anılmıştır. Konyalı ve Ali Yardım’ın okumaları da bu ad ve unvan dizisini doğrulamaktadır.

Cami Osmanlı döneminde de kullanılmaya devam etmiştir. Evliya Çelebi 1671’de Alâiyye’yi ziyaret ettiğinde Bedreddin Camii’ni Aşağı Kale’de cuma namazı kılınan tek cami olarak kaydetmiş, diğer ibadet yapılarını mescit olarak nitelemiş ve caminin kapısı üzerindeki Selçuklu kitabesini Seyahatnâme’sine aktarmıştır. Cami 1725 yılında Tophane Mahallesi sakinleri tarafından kapsamlı biçimde onarılmış, bu onarımı belgeleyen bir Osmanlı kitabesi de yapıya konulmuştur.

Yapının tarihî gelişimi konusunda önemli bir ihtiyat payı vardır. Z. Kenan Bilici danışmanlığında hazırlanan Anadolu Selçuklu Çağı Mirası – Mimari envanterinde, H. 676 tarihli kitabenin ait olduğu ilk Selçuklu camisinin Tersane ile Kızıl Kule arasındaki kesimde bulunmuş olabileceği, bu yapının daha sonra ortadan kalkarak bugünkü Tophane’deki caminin Osmanlı döneminde yeniden inşa edilmiş ve eski Selçuklu kitabesinin buraya taşınmış olabileceği ileri sürülmektedir.

Bugünkü yapı yakın dönemde de büyük değişiklikler geçirmiştir. 1970 yılında bir onarım yapıldığı belgelenmekte; 2016 tarihli Selçuklu mimarisi envanteri ise mevcut caminin yakın dönemde “ağır bir onarımdan geçirilerek betonarme karkaslı bir inşaata dönüştürüldüğünü” tespit etmektedir. Bu müdahaleler nedeniyle yapının tarihî mimari bütünlüğü ve özgünlüğü büyük ölçüde kaybolmuştur. Günümüzde avlu, giriş kapısı, üç kitabe ve minarenin bir bölümü gibi tarihî unsurlar korunmakta; kesme taş minare ve ahşap oyma minber de yapının dikkate değer öğeleri arasında bulunmaktadır. Yapının özgün tarihî unsurlarının korunması ve uyumsuz betonarme müdahalelerin bilimsel yöntemlerle ele alınması için kapsamlı bir restorasyon gereklidir.

Caminin önünde, kısmen son cemaat yerinin altında kalan büyük bir tarihî sarnıç da mevcuttur. Yapı 1999 yılında korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilmiştir.

Selçuklu kitabe:

Takarraba ilâ’llâhi te‘âlâ fî eyyâmi devleti’s-sultâni’l-a‘zam Gıyâsi’d-dünyâ ve’d-dîn, halledallâhu sultânehû, bi-‘imâreti hâze’l-câmi‘i el-‘abdü’r-râcî rahmete rabbihî Bedrü’d-dîn Emîrü’s-sevâhil Ebü’l-me‘âlî Ömer bin Emîri’l-Hâc, ahsenallâhu hâtimetehû, hâmiden Allâhe ve musalliyen ‘alâ hayri halkihî Muhammedin ve âlihî’t-tayyibîn, fî şuhûri seneti sitte ve seb‘în ve sittemi’e.

Anlamı:
“Yüce Allah’a yakınlaşmak amacıyla; büyük Sultan, dünya ve dinin yardımcısı Gıyâsü’d-dünyâ ve’d-dîn’in —Allah saltanatını daim kılsın— devleti zamanında, Rabbinin rahmetini uman kul, Bedrüddin, Sahiller Emiri Ebü’l-Meâlî, Emîrü’l-Hâc oğlu Ömer bu camiyi imar ettirdi. Allah onun akıbetini hayırlı kılsın. Allah’a hamd ederek ve yaratılmışların en hayırlısı Muhammed’e ve onun temiz âline salât ederek, 676 yılı aylarında [1277–1278].”

Kaynaklar

● İbrahim Hakkı Konyalı, Alanya (Alâiyye), Ayaydın Basımevi, İstanbul, 1946, özellikle s. 297–309; kitabe için s. 298. (kutuphane.tbmm.gov.tr)

● Ali Yardım, Alanya Kitâbeleri (Tespit, Tescil, Tasnif ve Değerlendirme), İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul, 2002, s. 121–122. (istanbulfetihcemiyeti.org.tr)

● Mustafa Cansız, “Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Yer Alan Antalya’daki Bazı Selçuklu ve Osmanlı Yazıtlarının Okunuşları Üzerine Düzeltme Önerileri”, 2022; mevcut kitabe fotoğrafı üzerinden düzeltilmiş okuma. (Academia)

● Z. Kenan Bilici (proje danışmanı), Anadolu Selçuklu Çağı Mirası – Mimari, Cilt 1, Selçuklu Belediyesi, Ankara, 2016, s. 243. (Academia)

● Saim Yörük, “Tahrir Defterleri Özelinde Osmanlı Sancak İdari Taksimatında Değişim: Alâiyye (Alanya) Sancağı Örneği”, Mediterranean Journal of Humanities, X, 2020, s. 499–531; Evliya Çelebi’nin Bedreddin Camii kaydı. (DergiPark)

● Filiz Akçay, “Türkiye Selçukluları Devleti Zamanında Anadolu Liman Kentleri ve Bu Kentlerdeki Selçuklu Eserleri”, Asya Studies, 7/26, 2023, s. 245–266; 1970 onarımı. (DergiPark)

● T.C. Antalya Valiliği, Antalya Kültür Envanteri, Andızlı Emir Bedrüddin Camii kaydı; 1725 onarımı, mevcut tarihî unsurlar ve 1999 tescili. (Antalya Kültür Varlıkları Envanteri)

● Ali Sevim, “Keyhusrev III”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 25, Ankara, 2022, s. 350–351. (TDV İslâm Ansiklopedisi)