Başköy İbtidai Mektebi, giriş kapısı üzerinde Millî Eğitim Bakanlığı tarafından sonradan yerleştirilen 1913 tarihli kitabeye sahip olup, Kayseri ili Yeşilhisar ilçesine bağlı Başköy’de yer almaktadır. Yapı, bulunduğu köyün adıyla anılmaktadır. Yapının mimari özelliklerinin Kayseri’de 20. yüzyıla ait mekteplerle benzerlik göstermesi, 1913 tarihinde inşa edilmiş olabileceğini düşündürmektedir.

Kuzey–güney doğrultusunda kareye yakın dikdörtgen planlı olan yapı iki katlıdır. Zemin kata, batı cephesinde yer alan kapıdan girilmektedir. Bu kapıdan doğu–batı doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı bir koridora geçilmektedir. Koridorun kuzeyinde, güneyinde ve kuzeydoğusunda dikdörtgen planlı, beşik tonoz örtülü mekânlar yer almaktadır. Kuzey ve güneydeki mekânların batı duvarlarında üçer pencere, doğu duvarlarında ise dikdörtgen formlu ikişer niş bulunmaktadır. Kuzeydoğudaki mekânın kuzey duvarında üç, güney duvarında bir niş yer almaktadır.

Birinci kata, doğu cephede bulunan yuvarlak kemerli kapıdan ulaşılmaktadır. Kapının önünde tek gözlü bir revak bulunmaktadır. Birinci katta, ortada doğu–batı doğrultusunda uzanan bir koridor yer almakta; koridorun kuzey ve güneyinde ikişer sınıf bulunmaktadır. Batı duvarında balkona açılan yuvarlak kemerli bir kapı ile iki pencere vardır. Doğudaki sınıflar kare planlı, batıdakiler ise dikdörtgen planlıdır. Sınıflar iki yöne açılan pencerelerle aydınlatılmaktadır.

Yapı, düzgün kesme kalker taş malzeme ile inşa edilmiştir. Doğu ve kuzey cephe pencerelerinde ve revakın gerisindeki giriş kapısında bazalt taş kullanılmıştır. Üst örtüde ahşap malzeme tercih edilmiştir.

Taş süslemeler, yapının cephelerinde yer almakta olup özellikle doğu, batı ve kuzey cephelerde yoğunlaşmaktadır. Bezemelerde oyma kabartma tekniği kullanılmıştır. Doğu cephede, tek gözlü giriş revakı bulunmaktadır. Revaka, iki yandan beş basamaklı merdivenlerle ulaşılmaktadır. İkiz kemerli revak, doğuda iki sütuna, batıda konsollara oturmaktadır. Kemer yüzeyleri oluk ve kaval silmelerle düzenlenmiş, ortalarına sarkıt yerleştirilmiştir. Kemerler ile çatı arasında oluk ve kaval silmelerden oluşan bir bordür bulunmaktadır. Sütun başlıkları ve konsollar silmelerle bezelidir. Konsol ve sütun başlıkları arasında “S” kıvrımlı düzenlemeler yer almaktadır. Revak zemininin doğu tarafı saçak gibi düzenlenmiş, uç kısmı “S” kıvrımlarla hareketlendirilmiştir.

Revakın gerisindeki giriş kapısı taçkapı şeklinde tasarlanmıştır. Eyvan biçimli sivri bir kemer içine yerleştirilen yuvarlak kemerli kapı, üç yönden bordürlerle çerçevelenmiştir. Bordürler; tekli yaprak motiflerinden oluşan bitkisel kompozisyonlu bordür, oluk ve kaval silmeler ile dendan biçimli geometrik bordürden oluşmaktadır. Kapı kemerinin yüzeyi, oluk silme, dört kollu yıldızlardan oluşan geometrik kompozisyonlu bordür, kaval ve oluk silmelerle bezenmiştir. Kemerin kilit taşı üzerinde yivli bir konsol bulunmaktadır. Kemer köşeliklerinde birer adet kabartma gülbezek motifi yer almaktadır. Kemerin üzerinde kare formlu bir kitabelik bulunmakta olup bu bölüme mermer malzemeli bir kitabe eklenmiştir. Kapının üstünde yuvarlak formlu bir pencere yer almaktadır.

Kuzey cephe, ortasında yer alan bordürlerle ikiye ayrılmıştır. Alt bölümde, doğu kısımda dikdörtgen formlu bir pencere bulunmaktadır. Bu pencere dıştan kaval silme ile çerçevelenmiş, üst kısmı yarım daire biçiminde düzenlenmiş ve ortasına bir gülbezek yerleştirilmiştir. Cephe ortasındaki bordürlerde oluk ve kaval silmeler, iki sıra düz ve bir sıra ters yarım dairelerden oluşan geometrik kompozisyon ile yirmi bir konsol ve bu konsolların arasına yerleştirilmiş yirmi rozet bulunmaktadır. Konsollar yivlidir ve alt kısımlarında kabartma gülbezekler yer almaktadır. Konsollar arasındaki bezemeler; ışın motifleri, bitkisel motifler, çarkıfelek, yıldız, kelebek ve gülbezeklerden oluşmaktadır. Üst bölümde yuvarlak kemerli beş pencere bulunmaktadır. Pencerelerin kilit taşlarında konsollar yer almakta, üzerlerinde üç sıra taş dışa taşkın biçimde düzenlenmiştir.

Batı cephe, ortasında balkon bulunan ve süsleme düzenlemeleriyle ikiye ayrılmıştır. Alt bölümde ortada giriş kapısı ve bir pencere, kapının kuzey ve güneyinde üçer adet dikdörtgen pencere yer almaktadır. Kuzeydeki pencerelerin üzerinde küçük kare pencereler bulunmaktadır. Cephe ortasında, küçük sivri kemerler, konsollar ve geometrik bordürlerden oluşan süsleme düzenlemeleri yer almaktadır. Balkon konsolları arasındaki yüzeyler rozetler, ışın motifleri, yıldızlar, kelebek ve çarkıfelek bezemeleriyle düzenlenmiştir. Günümüzde bazı konsolların ve rozetlerin tahrip olduğu belirtilmektedir. Üst bölümde, kuzeyde, güneyde ve ortada üçer adet olmak üzere dokuz yuvarlak kemerli pencere bulunmaktadır.

Güney cephe, oluk ve kaval silmelerle ikiye ayrılmıştır. Alt bölüm sağırdır. Üst bölümde üç yuvarlak kemerli pencere bulunmaktadır. Batı ve orta pencerenin kilit taşları dışa taşkın, doğu pencerenin kilit taşı ise konsolludur. Pencerelerin üzerinde üç sıra taş dışa taşırılmıştır.

Tüm cephelerde saçak seviyesinde kaval silme yer almaktadır. Kiremit kaplı kırma çatının kuzeyinde ve güneyinde tuğla malzemeli birer baca bulunmaktadır. Bacaların bir kısmı günümüzde yıkık durumdadır.

İç mekân cephelere göre daha sade düzenlenmiştir. Duvar yüzeyleri zeminden yaklaşık bir metre yüksekliğe kadar maviye boyanmıştır. Koridorun batısında yarım metre yüksekliğinde bir sahne bulunmaktadır. Koridordan sınıflara açılan kapılar yuvarlak kemerlidir. Tek kanatlı ahşap kapılar üç panoya ayrılmış olup orta panolar kare, üst ve alt panolar dikdörtgen formludur. Sınıfları aydınlatan yuvarlak kemerli pencerelerin iç yüzeylerinde de yuvarlak kemerler yer almakta, kemer ortalarında pencere kilit taşlarını andıran düzenlemeler bulunmaktadır. Pencere ahşap çerçeveleri silmelerle hareketlendirilmiştir. Sınıfların tavan ve zeminlerinde, koridorun ise yalnızca tavanında ahşap malzeme kullanılmıştır. Ahşap zemin ve tavanlarda yer yer çökmeler oluşmuştur.

✶ Kaynaklar