Hz. Süleyman Camii ve Sahabe Kabirleri, Diyarbakır’ın en önemli tarihi ve dini mekanlarından biridir. Hz. Süleyman Camii ve Türbesi’nin bilinen en önemli özelliği Hz. Ömer’in halifeliği döneminde Diyarbakır’ın fethinin bu caminin olduğu yerden başlamasıdır. Diyarbakır, Hz. Ömer’in halifeliği döneminde, onun önemli komutanlarından biri olan İyaz bin Ganem tarafından içinde sayıları bine yakın sahabenin bulunduğu, toplamda sekiz bin kişilik ordusuyla Hicret’ten 17 yıl sonra 639 yılında fethedilmiştir.

Tarihsel süreç içerisinde Diyarbakır şehri, İslam dininin ortaya çıktığı Arabistan topraklarından sonra, Anadolu’da İslam bayrağının dalgalandığı ilk şehirlerden biri olmakla beraber, çok fazla sayıda peygamber, evliya ve sahabeye ev sahipliği yapmasından dolayı her zaman önemini korumaktadır. Anadolu’nun İslam dini ile tanışmasında Diyarbakır şehrinin fethedilmesi çok önemli bir yer tutmaktadır. O dönemde Bizans İmparatorluğu’nun Anadolu’daki en önemli ve stratejik şehirlerinden biri olan Diyarbakır, Hz. Ömer’in halifeliği döneminde, onun önemli komutanlarından biri olan İyaz bin Ganem tarafından içinde sayıları bine yakın sahabenin bulunduğu, toplamda sekiz bin kişilik ordusuyla Hicret’ten 17 yıl sonra 639 yılında fethedilmiştir.1

Caminin ilk yapım tarihi bilinmemekle birlikte, minaresindeki kitabeye göre 1155-1160 yıllarında Nisanoğulları döneminde Cemalüddevle unvanlı Nisanoğlu Kemaleddin Ebu’l Kasım Ali tarafından yaptırılmıştır. Mimarı muhtemelen Diyarbakır’daki Nisanoğlu dönemi yapılarında adı geçen Hibetullah el-Gürgani’dir.

Hz. Süleyman, Nasıriye ve Kal’a camii olarak da anılan bu yapı, önemli bir inanç yeri olduğundan her dönem ekleme ve onarımlar görmüştür. 1631-1632 ile 1656-1658 yıllarında Diyarbakır’da iki defa valilik yapmış olan Silahdar Murtaza Paşa tarafından cami onarılmış, yapıya çeşme ve tuvaletler eklenmiştir. 1875 yılında Diyarbakır Valisi Ahmet Tevfik Paşa da caminin dekorasyonuyla ilgilenmiş ve türbeyi onartmıştır.

Yapı topluluklarından oluşan cami, siyah bazalt taştan inşa edilmiştir. Caminin en önemli özelliklerinden biri, içinde 27 sahabenin kabrinin bulunmasıdır. Silahdar Murtaza Paşa tarafından astırılan kitabeye göre, “isimleri sayılan 27 nefer diğer sahabe-i kiram ile beraber medfundurlar.” İki adet mihrabı olan camiye ait toplam sekiz kitabe bulunmaktadır. Bunlar yapının inşası ve geçmiş dönemlerde geçirdiği tamiratlar hakkında bilgi içermektedir.2

1. Minarenin doğu yüzünde inşa kitabesi yer almaktadır.
“Allâhu Sübhânehû Ebu’l- Kâsım ‘Alî b. Nisan rahimehullâhu men terahhame ‘aleyhi ve zâlike fî sene hamse ve hamsîne ve hamsemie.”
“Allah noksan sıfatlardan münezzehtir. Allah, Nisan oğlu Ebul Kasım Ali’ye merhamet edenlere rahmet elsin. Bu 555 (1160) senesinde yapılmıştır.”

2. Harimin giriş kısmındaki iki payenin üzerindeki mihraplarda celi cülus kitabeler vardır. Bunlardan batıdaki paye üzerindeki kitabe:
” Yerhamullâhu men sallâ fi’I-meşhedi’l-mübârek ve yerhamu ‘alâ Ebi’l Kâsım ‘Alî b. Nisan.”
“Allah, bu mübarek meşhede sala edene rahmet eylesin ve Nisan oğlu Ali Ebu’l- Kasım’a rahmet olsun.”

3. Doğu payedeki kitabe:
“Yerhamullâhu men sallâ fi’I meşhedi’l-mübârek ve yerhamu ‘alâ Ebu’l-Kâsım ‘Alî b. Nisan Cemâleddin.
” Allâh, bu mübarek meşhede sala okursa rahmet eylesin ve Nisan Cemaleddin oğlu Ebu”l- Kasım Ali’ye rahmet olsun.”

4. Minarenin güney yüzündeki kitabe yine Ebu’I Kasım Ali’ye aittir.
” Allâh az… hâ ve hüve ve Ebu’I -Kâsım ‘Al’i b. ‘İsâ rahimehullâh.”
” … Ve O, Nisan oğlu Ebu’I-Kasem Ali Allah’ın rahmeti üzerine olsun.”

5. Caminin doğu cephesindeki pencerenin üzerindeki kitabe yapının banisi ile ilgilidir.
“Ya ilâhe’l-hâlikı’l-halkı kün ni’mel-veliyyi li-Kemâleddin Ebi’l Kâsım ‘Alî ve kemâ şâde benâ
meşhedin ferâde ‘anhü bi’n-Nebiyyi’l-Mürseli.”
“Ey Mahlukun yaratıcısı Kemaleddin Ebi’l-Kasım Ali mesnedi nasıl yükseltip sağlamlaştırdı ise sen de ona iyi dost ol Nebiyyi Mürsel hürmetine ondan razı ol.”

6- Batı taraftaki ana giriş kapısının üzerindeki kitabe ise Osmanlı dönemine ait olup dua mahiyetindedir.
” Gelenler sonra birdir bu cihânda
Belki bâkî değil devr-i zamâna
Sevâp için yapıp kıldım nazargâh
Kim okur Fâtihâ rahm ede Allâh. “3

—–

  1. Türkiye Turizm Ansiklopedisi – Hz. Süleyman Camii ve Türbesi ↩︎
  2. T.C. Diyarbakır Valiliği – Hz. Süleyman Camii ve Sahabe Kabirleri ↩︎
  3. Mehmet Top, Erkan Koç, Diyarbakır’ın Osmanlı Dönemi Öncesi Cami ve Mescitleri – Medeniyetler Mirası Mimarisi Diyarbakır, T.C. Diyarbakır Valiliği Kültür ve Sanat Yayınları, 2011. ↩︎

✶ Medya

✶ İlişkili Yerler